Havadan besin mi üreteceğiz?

İnsanlık tarihini biraz da buğdaydan ilk ekmeğin üretildiği dönemden itibaren başladı diye tanımlayabiliriz. İlk tohumun toprağa bırakılmasından tutun da nehir kıyılarında kurulan medeniyetlere kadar hayatımızı belirleyen temel soru hep aynıydı: Yarın ne yiyeceğiz?

Sınırlar değişti, imparatorluklar yıkıldı, makineler hayatımıza girdi. Ancak soframızın kaderi büyük ölçüde toprağa, suya ve güneşe bağlı kaldı. Şimdi bilim, bu kadim ilişkinin yanına insanı şaşırtan yeni bir ihtimal koyuyor: Havadan protein üretmek.

İlk duyulduğunda oldukça sıra dışı bir fikir gibi görünse de önümüzdeki yıllar için önemli imkânlar sunan bir yaklaşım. Finlandiya merkezli Solar Foods tarafından geliştirilen Solein adlı ürün, bu düşüncenin yalnızca hayal olmadığını gösteriyor.

Mikroorganizmalar kullanılarak protein bakımından zengin bir gıda bileşeni üretiliyor. Bildiğimiz anlamda bir tarla, otlayan hayvanlar veya mevsimlik hasat döngüsü olmadan. HAVADAKİ KARBONDAN PROTEİNEBuradaki görünmez işçiler mikroorganizmalar.

Kontrollü bir ortamda karbondioksit, hidrojen ve gerekli mineral besinlerle besleniyor, çoğalıyorlar. Hidrojen, elektrik kullanılarak suyun ayrıştırılmasıyla elde edilebiliyor. Ardından ortaya çıkan mikrobiyal kütle işlenerek gıdalarda kullanılabilecek bir toza dönüştürülüyor.

Yani havayı doğrudan tabağa koymuyoruz. Havadaki karbonu, suyu ve enerjiyi biyolojinin maharetli ellerine teslim ediyoruz. Yoğurt üretiminden tanıdığımız fermantasyon dünyası, burada gıda üretiminde bize farklı bir kapı aralıyor.

Asıl şaşırtıcı nokta, üretimin dayandığı coğrafyanın değişebilmesi. Tarımda yağmurun ne zaman yağacağı, toprağın niteliği ve mevsimin seyri belirleyicidir. Bu yaklaşımda ise uygun tesis, güvenilir enerji, su ve gerekli girdiler öne çıkıyor.

Geleneksel tarımın zorlandığı yerlerde de protein üretme imkânı doğabilir. Bir çöl ülkesinin veya uzun kışlar yaşayan bir toplumun gıda hesabına başka türlü bakması gerekebilir. Soframızın haritası, enerji haritamızla giderek daha fazla örtüşebilir.

TOPRAĞIN YERİNİ ALMAYACAKBununla birlikte, heyecanımızın bilimin önüne geçmesine izin vermemeliyiz. Havadan protein üretmek, bedelsiz ve sınırsız yiyecek üretmek anlamına gelmiyor. Elektroliz elektrik ister. Ayrıca tesis kurmak, üretimi güvenle sürdürmek ve ürünü tüketiciye ulaştırmak kaynak gerektirir.

Çevresel kazanç da elektriğin nasıl üretildiğine bağlıdır. Üstelik protein, insan beslenmesinin tamamı değildir. Vitaminlerden yağlara, liften farklı besin öğelerine kadar ihtiyaçlarımız var. Bir protein tozu, bütün bir sofranın yerini tutamaz.

Zaten Anadolu insanına, bundan sonra domatesin kokusundan, taze ekmeğinden veya zeytininden vazgeçeceğini söylemenin anlamı yok. Yemeğin kültürü, hafızası ve birlikte yaşama duygusu var. Fakat yeni bir protein bileşeninin makarnaya, içeceklere veya başka ürünlere katılması oldukça mümkün.

Nasıl her teknolojiyi tek bir kalıba sokmuyorsak, geleceğin gıdasını da tek bir tabakta düşünmemeliyiz. Önemli olan, soframıza yeni bir seçenek gelirken bunun hangi ihtiyaca cevap verdiğidir. Bugün dünyada gıdaya erişim yalnızca ne kadar üretildiğiyle ilgili değil.

Savaş, gelir adaletsizliği, dağıtım sorunları ve dışa bağımlılık da insanların sofrasını etkiliyor. Bu nedenle yeni bir üretim yöntemi kendi başına açlığı ortadan kaldıramaz. Ama üretim seçeneklerini çoğaltabilir, bazı kırılganlıkları azaltabilir.

Bir ülkenin temel ihtiyaçlarını hangi şartlarda karşılayabildiği, kriz anlarında çok daha görünür hâle gelir. Laboratuvardaki küçük bir mikroorganizma, işte bu yüzden büyük bir siyasi tartışmanın da parçasıdır. GIDADA YENİ BAĞIMLILIK RİSKİBurada sormamız gereken soru şu: Geleceğin gıdasını kim üretecek, üretim bilgisinin sahibi kim olacak?

Tohumda, gübrede veya enerjide yaşanan bağımlılıkların bir benzerini yarının biyoteknolojisinde de yaşamak mümkün. Mikroorganizmanın veriminden üretim süreçlerine kadar bilgi ve patent birikimi belirleyici olabilir. Teknolojinin kendisi kadar, ona erişimin şartları da önem taşıyacaktır.

Sofraya ulaşan ürün ucuzlarken, üreticinin başka bir ülkenin lisansına bağımlı kalması ihtimalini de düşünmek zorundayız. Türkiye açısından mesele tam bu noktada başlıyor. Bereketli topraklarımızla övünmek hakkımızdır; fakat gelecek yalnızca geçmişten kalan avantajlarla kurulamaz.

Suyu daha dikkatli kullanmak, çiftçiyi üretimde tutmak ve tarım arazilerini korumak zorundayız. Aynı zamanda üniversitelerimizde mikrobiyoloji, kimya mühendisliği, enerji ve gıda bilimlerini buluşturacak çalışmalar yürütmeliyiz.

Anadolu’nun tarlasını koruyan irade ile geleceğin üretim yöntemlerini araştıran irade, aynı kalkınma anlayışında buluşabilir. Birinin başarısı diğerini gereksiz kılmaz. TÜRKİYE BU BİLGİYİ ÜRETMELİBöyle bir alana yatırım yapmanın ilk adımı, kendi araştırmacılarımızın farklı mikroorganizmalarla çalışabildiği, pilot üretim yapabildiği ve sonuçlarını açıkça değerlendirebildiği bir bilim ortamı oluşturmaktır.

Maliyetini, besin değerini, güvenliğini ve enerji ihtiyacını ölçmeden hiçbir yönteme mucize diyemeyiz. Fakat bu soruları kendimiz sormazsak, yarın başkalarının verdiği cevaplarla yetiniriz. Bilimsel egemenlik, biraz da hangi soruların peşinden kendi imkânlarımızla gidebildiğimizle ilgilidir.

Bu bilimsel gelişmelerle maddenin, enerjinin ve canlılığın birbirine nasıl bağlandığını yeniden öğreniyoruz. Bir zamanlar insan, toprağa attığı tohumun dönüşümünü izleyerek medeniyet kurdu. Bugün gözle göremediği canlıların yeteneklerini anlayarak üretimin sınırlarını genişletmeye çalışıyor.

Bu yolun nereye varacağını şimdiden bütünüyle bilmiyoruz. Ancak merakımızı üretime dönüştürebildiğimiz ölçüde, geleceğin seyircisi olmaktan çıkabiliriz. Türkiye’nin ihtiyacı olan inovasyon da tam olarak budur. Belki geleceğin çocukları, bazı yiyeceklerinin hammaddesinin bir bölümünün havadan geldiğini öğrendiklerinde hiç şaşırmayacaklar.

Bizim bugün sıradan bulduğumuz pek çok şey de bir zamanlar imkânsız olarak görülüyordu. Asıl mesele, o çocukların sofrasındaki yeni ürünlerde hangi ülkenin bilgisi ve emeğinin bulunacağıdır. İnsanlık havadan protein üretmenin yollarını açarken, Türkiye kendi bilim insanlarına hangi kapıları açacak?

Çünkü bir milletin geleceği, yalnızca ne tükettiğinde değil, neyi kendi aklı ve emeğiyle üretebildiğinde de saklıdır.