Ekolojik Kalkınma: çevreyi Korumak Mı, Kalkınmak Mı? Yanlış Soruyoruz!

Türkiye’de yıllardır aynı tartışmayı yapıyoruz. Bir yatırım gündeme geliyor. Bir yol yapılacak. Bir maden işletilecek. Bir turizm tesisi kurulacak. Bir enerji tesisi planlanacak. Bir kıyı alanı yapılaşmaya açılacak. Bir sanayi bölgesi genişleyecek. Ve tartışma hemen iki kutba ayrılıyor:

Bir taraf; “Ülkenin yatırıma, üretime, istihdama ihtiyacı var.” diyor.

Diğer taraf; “Doğayı korumamız gerekiyor.” diyor.

Sonra toplumun önüne sanki iki seçenek varmış gibi bir denklem konuluyor:

Bence yıllardır yanlış soruyu soruyoruz. Çünkü asıl soru; “Çevreyi mi koruyalım, kalkınalım mı?” değildir.

Asıl soru şudur: DOĞAL SERMAYEMİZİ TÜKETMEDEN NASIL KALKINABİLİRİZ?

İşte 21. yüzyılın kalkınma meselesi budur.

Kalkınma; daha fazla bina yapmak değildir. Daha fazla enerji tüketmek değildir. Daha fazla beton dökmek değildir. Daha fazla doğal kaynak çıkarmak hiç değildir. Ekonomik büyüme ile kalkınma aynı şey değildir.

Bir ülke ekonomisini büyütürken; suyunu kaybedebilir, tarım toprağını yok edebilir, ormanlarını azaltabilir, denizlerini kirletebilir, kentlerini yaşanmaz hale getirebilir. Milli gelir büyümüş olabilir. Ama toplum gerçekten kalkınmış mıdır?

Eğer bugün daha fazla gelir elde ederken gelecek kuşakların yaşam ve üretim kapasitesini azaltıyorsanız; büyümüş olabilirsiniz ama kalkınmış sayılmazsınız.

Gerçek kalkınma; ekonomik kapasiteyi artırırken doğal sermayeyi, toplumsal refahı ve gelecek nesillerin yaşam imkanlarını koruyabilmektir.

Bu ayrımı iyi anlamamız gerekiyor. Bir aileyi düşünün. Her ay gelirinden daha fazla para harcıyor. Aradaki farkı da sahip olduğu arsaları satarak karşılıyor. Bir süre son derece zengin görünebilir. Harcamaları yüksek olur. Yeni arabalar alabilir. Daha çok tüketebilir. Ama aslında zenginleşmiyordur.

Ülkelerde de benzer bir durum mümkündür. Yeraltı suyunu aşırı çekebilirsiniz. Madeni çıkarabilirsiniz. Tarım alanlarını yapılaştırabilirsiniz. Kıyıları betonlaştırabilirsiniz. Orman ekosistemlerini ekonomik faaliyete açabilirsiniz.

Bütün bunlar kısa vadede ekonomik değer üretebilir. Ama doğal sermayeniz aynı anda azalıyorsa; bir noktadan sonra şu soruyu sormak gerekir:

Ülke mi zenginleşiyor, yoksa ülkenin varlıklarını mı satıyoruz?

Ekolojik kalkınma bu nedenle ekonomik büyümeye karşı değildir.

Tam tersine; büyümenin gerçek maliyetini görmek ister.

ÇEVREYİ KORUMAK YATIRIMA KARŞI ÇIKMAK DEĞİLDİR

Türkiye’de çevre tartışmalarının en büyük sorunlarından biri de burada. Çevreyi korumayı bazen yatırım karşıtlığıyla eş anlamlı hale getiriyoruz.

Bir tarafta; “Yatırım yapılsın, gerisi önemli değil.” anlayışı var.

Diğer tarafta; “Doğaya dokunulmasın, hiçbir şey yapılmasın.” anlayışı var.

Bir ülke yatırım yapmadan gelişemez. Sanayi kurmak zorundadır. Enerji üretmek zorundadır. Madenlerini değerlendirmek zorundadır. Turizmini geliştirmek zorundadır. Kentlerini yenilemek zorundadır. Ulaşım altyapısını geliştirmek zorundadır.

Ama bütün bunları yaparken başka bir mecburiyeti daha vardır: Kendi yaşam altyapısını yok etmemek.

İşte ekolojik kalkınma iki tarafın arasına yeni bir cümle koyar: “Yatırım yapılacak. Ama doğru yerde, doğru teknolojiyle ve doğanın taşıma kapasitesi içinde yapılacak.”

YATIRIMIN YERİ, YATIRIMIN KENDİSİ KADAR ÖNEMLİDİR

Aynı yatırım doğru yerde kalkınma olabilir. Yanlış yerde ise felaket olabilir. Bir sanayi tesisi düşünün. Su stresi yüksek bir havzada kuruluyorsa; o tesisin su ihtiyacı artık yalnızca yatırımcının işletme meselesi değildir. Havzanın tamamının meselesidir.

Bir turizm yatırımı düşünün. Kıyının taşıma kapasitesinin üzerinde yeni yatak kapasitesi yaratıyorsa; turizm büyürken turizmin varlık sebebi olan doğal kıyıyı kaybedebilirsiniz.

Bir maden işletmesi düşünün. Kritik bir içme suyu havzasını veya geri dönüşü olmayan bir ekosistemi etkiliyorsa; madenin ekonomik değeri ile kaybedilen doğal sermaye birlikte hesaplanmalıdır. Bu nedenle ekolojik kalkınmanın ilk ilkesi şudur: Her yatırım yapılabilir değildir. Ama bunun devamı da vardır: Her yatırım yasaklanacak diye bir kural da yoktur.

Doğru karar; bilimsel veriye, taşıma kapasitesine, teknolojiye, alternatiflere ve gerçek maliyet hesabına dayanmalıdır.

ÇED YETMEZ, STRATEJİK EKOLOJİK KARAR GEREKİR

Bugün büyük yatırımlarda çevresel etki değerlendirmesi yapıyoruz. Bu gereklidir. Ama çoğu zaman soruyu proje ölçeğinde soruyoruz: Bu yatırımın etkisi nedir?

Oysa bazı durumlarda önce daha büyük soruyu sormalıyız: Bu yatırım bu havzada olmalı mı? Çünkü projeyi teknik olarak iyileştirmek mümkündür. Filtre koyabilirsiniz. Arıtma tesisi yapabilirsiniz. Emisyon azaltabilirsiniz. Su geri kazanımı sağlayabilirsiniz. Ama bazı yanlış yer seçimlerini teknolojiyle düzeltemezsiniz.

İşte ekolojik kalkınma burada proje değerlendirmesinin üzerine; stratejik ekolojik planlamayı koyar.

Önce; hangi alan korunacak, hangi alan üretime açılacak, hangi havza hangi ekonomik faaliyetleri taşıyabilir, nerede sanayi gelişebilir, nerede turizm sınırlandırılmalıdır, nerede tarım mutlak önceliklidir, nerede su rezervi stratejik kabul edilmelidir. Sonra yatırımcıya yol gösterilmelidir.

Doğru planlama yatırımcının da lehinedir. Çünkü yatırımcı yıllarca izin süreçlerinde belirsizlik yaşamak istemez. Devlet baştan; “Burada yapılır, burada yapılmaz, burada şu koşullarla yapılır” diyebilmelidir.

ÇEVRE STANDARDI SANAYİNİN DÜŞMANI DEĞİLDİR

Sanayici açısından da yanlış bir algıyı düzeltmeliyiz. Çevre standartlarının yükselmesi her zaman sanayinin maliyetini artıran bir yük değildir. Doğru uygulandığında; enerji verimliliği maliyeti azaltır. Su verimliliği maliyeti azaltır.

Atığın yeniden kullanılması hammadde maliyetini azaltır. Endüstriyel simbiyoz yeni ekonomik değer yaratır. Atıksuyun geri kazanılması su güvenliği sağlar. Karbon yoğunluğunun azaltılması ihracat gücünü artırabilir. Yani çevresel performans giderek üretim kalitesinin bir parçası haline gelmektedir.

Geleceğin sanayicisi yalnızca; “Ne kadar üretiyorum?” diye sormayacak.

Bir ton ürün için ne kadar enerji tüketiyorum?

Hammaddenin ne kadarını döngüye geri sokuyorum?

Enerji konusunda da benzer bir yanılgımız var. Enerji ihtiyacı arttığında ilk refleksimiz; yeni santral kurmak.