Ankara’nın eski sinema afişlerini kim çiziyordu? Perdenin arkasındaki isimsiz ressamlar

Bir zamanlar Ankara’da sinemaya gitmeden önce filmle ilk karşılaşma beyazperdede değil, sokakta yaşanıyordu. Ulus, Sıhhiye ve Kızılay çevresindeki salonların cephelerinde oyuncuların yüzleri metrelerce büyütülüyor, film adları dev harflerle yazılıyor, kimi zaman binanın ön cephesinin önemli bir bölümü renkli resimlerle kaplanıyordu.

Bugün birkaç saniyede hazırlanan dijital tanıtımların yerinde fırça, boya, bez ve matbaa vardı. Peki Ankara’nın eski sinema afişlerini kim çiziyordu? Ankara sinemalarının bütün afişlerini hazırlayan tek bir “Ankaralı sinema afişçisi”nden söz etmek mümkün değil.

Çünkü dönemin “film afişi” ile sinemanın cephesine özel hazırlanan dev “sinema feneri” aynı şey değildi. AFİŞLER İSTANBUL’DA ÇİZİLİYOR, FİLMLERLE BİRLİKTE ANKARA’YA GELİYORDUYeşilçam döneminde bir filmin temel afiş tasarımı çoğunlukla yapımcı adına çalışan ressamlar tarafından hazırlanıyordu.

Özgün resim daha sonra matbaada çoğaltılıyor; filmin kopyaları dağıtılırken afişler ve lobi kartları da sinemalara gönderiliyordu. Sinematek'in aktardığı üretim sisteminde afişlerin Anadolu’daki salonlara film bobinleriyle birlikte ulaştırılması yaygın uygulamaydı.

Bu nedenle Ankara'daki Büyük Sinema, Ulus Sineması ya da mahalle sinemalarının camlarında görülen bir Yeşilçam afişinin mutlaka Ankara'da çizildiğini düşünmek doğru değil. Türkiye'nin sinema afişi tarihinde Mithat Ağakay, Münif Fehim, Rauf Alazan, Kemal Borteçin, Mehmet Bal, Cemal Dündar, Çetin A.

Özkırım ve İbrahim Enez gibi ressamların isimleri öne çıkıyor.1960'lar ve 1970'lerde özellikle Mehmet Bal, Kemal Borteçin ve İbrahim Enez'in çok sayıda afiş ve sinema feneri hazırladığı belirtiliyor. MİTHAT AĞAKAY BİNLERCE FİLMİN GÖRSEL HAFIZASINDA YER ALDIBu alanın öncü isimlerinden biri Mithat Ağakay'dı.

Ağakay, 1920'li yıllarda İstanbul'daki Şık Sineması'nda çalışırken sinemanın ressamının hastalanması üzerine bir filmin cephe resmini hazırladı. Ardından Beyoğlu'ndaki sinemalar için çalışmaya başladı. Daha sonra ailesi matbaacılığa yöneldi.

Ağakay ailesinin kurduğu işletmeler daha sonra Mimeray çatısı altında birleşti. Bir akademik çalışmada, Mimeray'ın Türk sinemasında üretilen binlerce filmin afiş baskısında rol aldığı belirtiliyor. Dolayısıyla Ankara seyircisinin sokakta gördüğü pek çok afişin arkasındaki tasarım ve baskı zinciri, yüzlerce kilometre uzakta İstanbul'da başlamış olabiliyordu.

SİNEMANIN CEPHESİNDEKİ DEV RESMİN ADI “FENER”DİAncak dönemin en dikkat çekici görselleri standart basılı afişler değildi. Sinemaların girişlerini kaplayan ve bazen birkaç metre yüksekliğe ulaşan el yapımı resimlere “sinema feneri” deniyordu.

İstanbul Modern'in Türk sinemasının 100. yılı için hazırladığı çalışmaya göre bu uygulama özellikle 1930-1960 arasında yaygındı ve kimi örnekler sinema cephesinin tamamını kaplayabiliyordu. Büyük bezler yere seriliyor, oyuncuların portreleri büyütülerek elle çiziliyor, film adı ve oyuncu isimleri ressam tarafından yerleştiriliyordu.

Yani aynı filmin matbaada basılmış resmi afişi ile Ankara'daki bir sinemanın önündeki dev tanıtım resmi birbirinden farklı olabiliyordu. BİR FENER BİRKAÇ SAAT İÇİNDE HAZIRLANABİLİYORDUBu iş neredeyse tamamen el emeğine dayanıyordu.

Sinema feneri ressamlarından Ömer Yıldız'ın çalışma düzenini aktaran kaynaklarda, dört metreye iki metre büyüklüğündeki bir fenerin kimi zaman yaklaşık beş saat içinde tamamlandığı anlatılıyor. Yoğun dönemlerde aynı atölyede haftada onlarca fener üretilebiliyordu.

İbrahim Enez'in anlattıkları ise kullanılan malzemenin ne kadar farklı olduğunu gösteriyor. Enez, fenerlerde toprak boyaların kaynatılmış boncuk tutkalıyla karıştırıldığını; bunun yağmurda boyanın bez üzerinden akmasını önlemeye yaradığını aktarıyor.

ANKARA'DAKİ RESSAMLARIN İSİMLERİNDE BÜYÜK BİR BOŞLUK VARAraştırmanın Ankara açısından en dikkat çekici sonucu ise burada ortaya çıkıyor. Kamuya açık dijital arşivlerde Büyük Sinema, Ulus, Çankaya ve Ankara'nın eski salonlarının tarihine ilişkin çok sayıda belge ve fotoğraf bulunmasına rağmen, bu salonların cephelerindeki fenerleri düzenli olarak yapan yerel ressamların isimlerini gösteren kapsamlı bir kayıt bulunmuyor.

Örneğin Koç Üniversitesi VEKAM koleksiyonunda 1954 tarihli Atatürk Bulvarı fotoğrafında Ankara'nın Büyük Sineması açık biçimde görülebiliyor. Kebikeç'in Ankara Ansiklopedisi çalışmaları da Ulus ve Çankaya gibi salonların programlarını ve kentteki yerlerini ayrıntılı biçimde belgeliyor.

Ancak bu kaynaklar, her program değişiminde dış cephe reklamını kimin boyadığını aynı ayrıntıyla kaydetmiyor. Bu nedenle “Ankara'nın eski sinema afişlerini şu kişi çiziyordu” şeklinde tek isimli bir cevap vermek mevcut kanıtların ötesine geçiyor.

ANKARA SOKAKLARI AÇIK HAVA FİLM KATALOĞU GİBİYDİDöneme ait fotoğraflar ise afişlerin kent yaşamındaki önemini açık biçimde gösteriyor.1950'lerin Ankara'sına ait görüntülerde yazlık sinema ilanlarının ve film afişlerinin sokak üzerinde büyük panolar halinde sergilendiği görülüyor. Ankara Büyükşehir Belediyesi de 2012'de Kızılay Metro Sanat Galerisi'nde eski Yeşilçam afişlerini bir araya getiren sergi düzenledi.2022'de ise bir bölümü veya tamamı Ankara'da geçen filmlerin afişleri Kızılay Metro İstasyonu'nda sergilenmeye başlandı.

Bugün bu afişler nostaljik koleksiyon malzemesi olarak görülse de kendi dönemlerinde filmin en önemli reklam araçlarından biriydi. FIRÇANIN YERİNİ FOTOĞRAF VE BİLGİSAYAR ALDIEl yapımı afiş ve sinema fenerlerinin dönemi 1980'lerin sonlarına doğru kapanmaya başladı.

Fotoğraf ağırlıklı tasarımların, ofset baskının, pleksiglas tanıtımların ve daha sonra bilgisayar teknolojisinin yaygınlaşmasıyla sinemanın cephesine özel dev resimler giderek ortadan kalktı. Böylece Ankara'da bir kuşağın sinemayla kurduğu ilişkinin önemli parçalarından biri de kayboldu.

Perde kaldı; fakat insanları o perdenin önüne çağıran fırça izlerinin çoğu, ressamlarının isimleriyle birlikte kent hafızasının dışında kaldı.