Ankara’nın bu sokakları romanlara girdi: Bugün yürüdüğümüz yollar edebiyatta nasıl anlatıldı?

Ankara’nın sokakları yalnızca adres tariflerinde yaşamıyor. Kızılay’ın kalabalığından Cebeci’nin yokuşlarına, eski Ankara’dan Tunalı Hilmi çevresindeki ara sokaklara kadar başkentin gerçek mekânları, Cumhuriyet dönemi Türk romanının önemli sahnelerine dönüştü.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Sevgi Soysal, Adalet Ağaoğlu ve Nazlı Eray gibi yazarların eserleri yan yana getirildiğinde Ankara’nın edebiyat içinde değişen bir kent haritası da ortaya çıkıyor. Buna karşılık akademik araştırmalar, bazı bölgelerin farklı dönemlerde yazılmış eserlerde yeniden karşımıza çıktığını gösteriyor.

Yenişehir-Kızılay, Ulus, Cebeci ve Çankaya-Kavaklıdere hattı, Ankara’yı anlatan romanlarda belirginleşen başlıca edebî bölgeler arasında. YAKUP KADRİ'NİN ANKARA'SINDA ÜÇ FARKLI ŞEHİR VARBu edebî haritanın erken ve güçlü örneklerinden biri, Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun 1934’te yayımlanan Ankara romanı.

Romanı inceleyen akademik çalışmalar, eserin kentsel dönüşümü üç temel yer üzerinden kurduğunu ortaya koyuyor: Taceddin Mahallesi, Yenişehir ve Cebeci. Selma Hanım’ın yaşamındaki değişimler Ankara’nın geçirdiği dönüşümle birlikte ilerliyor.

Millî Mücadele döneminin Ankara’sı Taceddin çevresinde şekillenirken Cumhuriyet’in kuruluşuyla ortaya çıkan yeni yaşam biçimi Yenişehir’e taşınıyor. Cebeci ise romanın ilerleyen bölümünde başka bir toplumsal ve kentsel evreyi temsil ediyor.

Bu nedenle Yakup Kadri’nin romanında mekân yalnızca olayların gerçekleştiği fon değil. Eski Ankara’dan Yenişehir’e doğru hareket, Cumhuriyet’in başkentte yarattığı fiziksel ve toplumsal değişimin de anlatım aracına dönüşüyor.

SEVGİ SOYSAL KIZILAY'IN GÜNDELİK HAYATINI ROMANA TAŞIDIAnkara’nın kent merkezini edebiyatın başrolüne çıkaran eserlerden biri de Sevgi Soysal’ın 1973 tarihli Yenişehir’de Bir Öğle Vakti romanı. Dokuz Eylül Üniversitesi’nde yayımlanan akademik çalışma, romanın yaklaşık bir buçuk saatlik zaman dilimi içerisinde 1970’lerin Ankara’sındaki gündelik yaşamı anlattığını ve özellikle Yenişehir sokaklarını modernleşmenin simgesi olarak kullandığını belirtiyor.

Romanla özdeşleşen gerçek mekânlardan biri dönemin ünlü Piknik Lokantası. Ankara kent belleğine ilişkin kaynaklarda Piknik’in Tuna Caddesi’nin Atatürk Bulvarı’na açılan bölümünde, Tuna Caddesi 1/A adresinde bulunduğu aktarılıyor.

Sevgi Soysal’ın romanındaki kavak ağacı ve çevresindeki hareketlilik de bu Yenişehir coğrafyasıyla bağlantılı. Böylece romandaki mağazalar, kaldırımlar, insanlar ve kent kalabalığı hayalî bir şehir dekorundan çok, döneminin gerçek Kızılay-Yenişehir yaşamından besleniyor.

ADALET AĞAOĞLU ANKARA'YI BİR HARİTA GİBİ KULLANDIAdalet Ağaoğlu’nun Ölmeye Yatmak romanında ise Ankara’nın edebî coğrafyası daha geniş bir alana yayılıyor. Gülşah Aykaç’ın 2023 tarihli Bir Ankara Kartografyası: Ölmeye Yatmak ve Başkent Oluşun Mekânları başlıklı araştırması, romanın özellikle 1938-1960 arasındaki başkenti gerçek mekânlar üzerinden yeniden kurduğunu gösteriyor.

Romanda Ulus, Kızılay, Cebeci, Etlik, Çankaya, Kavaklıdere, Altındağ ve Bentderesi birbirinden farklı toplumsal çevrelerle birlikte anlatılıyor. Örneğin Ali karakterinin Hergele Meydanı, Ulus Meydanı ve Kızılay arasında yaptığı karşılaştırma, yalnızca üç kent noktasını yan yana getirmiyor; Ankara’daki toplumsal ayrışmayı da görünür hale getiriyor.

Aysel’in kent içerisindeki hareketleri ise Cebeci’den Ulus ve Altındağ çevresine kadar uzanıyor. Bu yönüyle Ölmeye Yatmak, Ankara’nın yalnızca bilinen merkezlerini değil, başkentin birbirinden farklı sosyal katmanlarını aynı roman içinde buluşturuyor.

NAZLI ERAY'DA ANKARA SOKAK SOKAK KARŞIMIZA ÇIKIYORGerçek Ankara adreslerinin özellikle belirginleştiği yazarlardan biri Nazlı Eray. Nihayet Arslan’ın 2003 yılında Türkoloji Dergisi’nde yayımlanan “Nazlı Eray’ın Ankara’sı” başlıklı çalışması da Eray’ın edebiyatıyla Ankara arasındaki ilişkiyi doğrudan araştırma konusu haline getiriyor.

Bu ilişkinin en somut örneklerinden biri Ayışığı Sofrası. Murat Yusuf Önem’in roman üzerine yaptığı akademik incelemede çok dikkat çekici bir veri yer alıyor: Eserde “sokak” kelimesi 146 kez kullanılıyor. Romanda semt olarak Ulus ve Kızılay; cadde olarak Reşit Galip, Tunalı Hilmi ve Arjantin caddeleri geçiyor.

Adı açıkça verilen sokaklar arasında ise Mesnevi, Güz, Refik Belendir, Güneş, Kader, Konur, Karanfil ve Gelincik bulunuyor. Üstelik bu adreslerin önemli bir bölümü birbirine yürüme mesafesinde. Başka bir ifadeyle bir okur bugün Kızılay’dan Karanfil ve Konur Sokak yönüne ilerleyip ardından Tunalı Hilmi ve Ayrancı çevresine geçtiğinde, Nazlı Eray’ın romanında kullanılan gerçek kentsel coğrafyanın önemli bir bölümünü yürüyerek takip edebiliyor.

ANKARA'NIN EDEBİYAT HARİTASI NEREDEN GEÇİYOR?Eserler birlikte değerlendirildiğinde tek bir sokağı “Ankara edebiyatının birincisi” ilan etmek mümkün değil. Ancak farklı yazarların metinlerinin üst üste geldiği güçlü bölgeler var.

Bugün Ankara’nın edebî izlerini yürüyerek takip etmek isteyen biri için kabaca şöyle bir rota çıkarılabilir: Kale-Taceddin ve Ulus → Atatürk Bulvarı → Yenişehir-Kızılay → Karanfil ve Konur sokakları → Tunalı Hilmi → Kavaklıdere ve Ayrancı çevresi. Cebeci ise bu ana hattın doğusunda, Cumhuriyet dönemi romanlarının farklı kuşaklarını birbirine bağlayan güçlü bir edebî durak olarak kalıyor.

Ankara böylece romanlarda yalnızca olayların geçtiği şehir adı olmaktan çıkıyor. Meydanları, mahalleleri, caddeleri ve ara sokakları karakterlerin hayatına karışıyor; kentin değişimi de romanların hikâyesinin bir parçasına dönüşüyor.