Hollywood'un gözünde Doğu

Batı sineması Doğu'yu anlatırken yıllardır benzer bir tablo çiziyor. Doğu; geri kalmışlığın, savaşın, yoksulluğun ve terörün merkezi olarak gösteriliyor. Sanki bu coğrafyada medeniyet hiç var olmamış, tarih yalnızca savaşlardan ibaretmiş gibi bir algı oluşturuluyor.

Ancak konu Uzak Doğu olunca Batı'nın bakış açısı değişiyor. Japonya'nın tarihi, Çin'in kültürü, samuraylar ve gelenekler filmlerde hayranlık uyandıran unsurlar olarak işleniyor. Bunun en dikkat çekici örnekleri arasında Shōgun ve The Last Samurai bulunuyor.

Üstelik bu yapımların arkasında da Batılı sinemacılar var. 2003 yapımı The Last Samurai, Amerikalı yönetmen Edward Zwick'in imzasını taşıyor. 2024 yapımı Shōgun ise Amerikalı yapımcılar Rachel Kondo ve Justin Marks tarafından televizyona uyarlandı.

Dizinin yönetmen kadrosunda İngiliz Jonathan van Tulleken de yer aldı. Japon tarihi ve kültürü, bu yapımlarda yalnızca egzotik bir dekor olarak değil; gelenekleri, değerleri ve tarihî çatışmalarıyla anlatıldı.

Peki aynı yaklaşım neden Türkiye'ye ve Orta Doğu'ya gösterilmiyor?

James Bond serisinin 2012 yapımı Skyfall filmi bu konuda dikkat çekici bir örnek. Filmde İstanbul, hikâyenin önemli mekânlarından biri. Eminönü, Mısır Çarşısı ve Kapalıçarşı çevresinde çekimler yapılıyor. Ancak İstanbul'un hangi yönü ön plana çıkarılıyor? Kovalamacalar, karmaşa, kalabalık sokaklar ve egzotik bir Doğu atmosferi…

Filmin Londra sahnelerinde ise şehir mimarisi ve farklı bir görsel anlatım öne çıkıyor. İstanbul, tarihî ve kültürel zenginliğiyle değil, daha çok aksiyonun geçtiği bir mekân olarak izleyiciye sunuluyor.

Üstelik Skyfall için Eminönü Meydanı'nda 250'den fazla pazar tezgâhı hazırlanıyor. Kapalıçarşı'daki kovalamaca sahnelerinde ise yaklaşık 500 Türk figüran kullanılıyor. Elbette sinema belgesel değildir. Ancak burada sorgulanması gereken, İstanbul'un hangi görüntülerle dünya izleyicisine tanıtıldığıdır.

Bir başka örnek de 2007 yapımı The Kingdom. Amerikalı yönetmen Peter Berg'in imzasını taşıyan film, Suudi Arabistan'daki bir saldırıyı ve bölgeye gönderilen FBI ekibinin mücadelesini konu alıyor. Böylece Orta Doğu yine terör, güvenlik ve çatışma ekseninde anlatılan bir hikâyenin merkezine yerleşiyor.

Elbette bu filmlerin tamamını aynı kefeye koymak doğru olmaz. Her yapımın kendi hikâyesi ve anlatım tercihi var. Ancak benzer temsiller yıllar boyunca tekrarlandığında ortaya çıkan algıyı da görmezden gelemeyiz.

Benim itirazım Batı'nın kendi kültürünü anlatmasına veya Japon tarihine hayranlık duymasına değil. İtirazım, Doğu'nun bir bölümünü tarihî ve kültürel zenginliğiyle anlatırken diğer bölümünü sürekli savaş, terör ve geri kalmışlıkla özdeşleştirmesine.

İstanbul'un tarihi birkaç kovalamaca sahnesine, Orta Doğu'nun hikâyesi birkaç savaş filmine sığdırılamaz. Bu coğrafyaların anlatılacak kültürü, sanatı, mimarisi ve medeniyet birikimi var.

Sinema yalnızca hikâye anlatmaz. Dünyanın başka toplumlara nasıl bakacağını da şekillendirir. Bir ülkeyi hiç görmemiş insan, o ülke hakkındaki ilk fikrini bazen bir filmden edinir.

O hâlde asıl soru şu: Batı sineması Doğu'yu gerçekten olduğu gibi mi anlatıyor, yoksa kendi görmek istediği Doğu'yu mu dünyaya sunuyor?