Bir Milletin Kaderini Değiştiren Gün: Cumhuriyet 103 Yaşında! ‘Yarın Cumhuriyet İlan Edeceğiz’ Sözüyle Değişen Tarih

Anadolu’nun işgalden kurtarılmasının ardından Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’i ilan etmesinin üzerinden 103 yıl geçti. Cumhuriyet’e uzanan yolda dönüm noktalarından biri olan 28 Ekim 1923 akşamı, Atatürk’ün Çankaya Köşkü’nde yakın çalışma arkadaşlarına söylediği “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözü, ertesi gün Meclis’te alınan tarihi kararla gerçeğe dönüştü.

CUMHURİYET’E GİDEN YOL MİLLİ MÜCADELE’YLE BAŞLADICumhuriyet’in ilanına uzanan süreç, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan Millî Mücadele yıllarında şekillendi. Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu’ya zaferin ardından kurulacak hükümet şeklinin Cumhuriyet olacağını ifade etti.

Ancak dönemin şartları nedeniyle bu düşüncesini bir süre açıklamadı. 23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılmasıyla millet egemenliğine dayanan yeni yönetimin temelleri atıldı. 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasıyla Türkiye’nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanınırken, 13 Ekim’de Ankara’nın başkent ilan edilmesi yeni devletin siyasi ve idari yapılanmasında önemli bir adım oldu.

Ancak savaş meydanlarında kazanılan zaferlerin ardından devletin yönetim biçiminin açıkça belirlenmesi ve devlet başkanlığı meselesinin çözüme kavuşturulması gerekiyordu. 27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti’nin istifası ve yeni hükümetin kurulamamasıyla ortaya çıkan siyasi bunalım, yönetim yapısında yeni bir düzenleme yapılmasını gündeme getirdi.

ÇANKAYA KÖŞKÜ’NDE TARİHE GEÇEN AKŞAMTakvimler 28 Ekim 1923’ü gösterdiğinde Ankara, Türk siyasi tarihinin en önemli kararlarından birine hazırlanıyordu. Mustafa Kemal Paşa, o akşam yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü’nde yemeğe davet etti.

Latife Hanım’ın hazırlattığı sofrada İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey’in de aralarında bulunduğu isimler bir araya geldi. Mustafa Kemal Paşa, uzun süredir zihninde şekillendirdiği Cumhuriyet’in ilanı kararını arkadaşlarıyla paylaştı.

Atatürk, yıllar sonra Nutuk’ta o akşamı şu sözlerle anlattı:“Gece olmuştu... Çankaya'ya gitmek üzere Meclis binasından ayrılırken, koridorlarda beni beklemekte olan Kemalettin Sami ve Halit Paşa'lara rastladım. Ali Fuat Paşa, Ankara'dan hareket ederken bunların Ankara'ya geldiklerini o günkü gazetede'Bir Uğurlama ve Bir Karşılama' başlığı altında okumuştum.

Daha kendileriyle görüşmemiştim. Benimle konuşmak üzere geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca, akşam yemeğine gelmelerini, Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa vasıtasıyla kendilerine bildirdim. İsmet Paşa ile Kazım Paşa'ya ve Fethi Bey'e de Çankaya'ya benimle birlikte gelmelerini söyledim.

Çankaya'ya gittiğim zaman, orada, beni görmek üzere gelmiş bulunan Rize Milletvekili Fuat, Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey'lerle karşılaştım. Onları da yemeğe alıkoydum. Yemek sırasında'Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz' dedim.

Orada bulunan arkadaşlar, derhal düşünceme katıldılar. Yemeği bıraktık. O dakikadan itibaren, nasıl hareket edileceği konusunda kısa bir program belirledim ve arkadaşları görevlendirdim.”Yemeğin ardından Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası’nın bazı maddelerini değiştiren kanun teklifini hazırladı.

Böylece Çankaya Köşkü’nde açıklanan karar, ertesi gün Meclis’in gündemine gelecek anayasal düzenlemeye dönüştü.29 EKİM 1923’TE CUMHURİYET İLAN EDİLDİ29 Ekim 1923 Pazartesi günü TBMM, Türk milletinin geleceğinde yeni bir sayfa açacak tarihi görüşmelere sahne oldu. Dönemin Fransızca bültenlerine göre Meclis, saat 18.00’de toplandı.

Anayasa Komisyonunca hazırlanan ve Cumhuriyet’in ilanını öngören teklif görüşülmek üzere gündeme alındı. Görüşmeler sırasında söz alan Yunus Nadi Bey, Cumhuriyet’in ilanının gerekliliğine ilişkin değerlendirmelerde bulunurken diğer milletvekilleri de yeni yönetim biçimine yönelik görüşlerini dile getirdi.

Görüşmelerin ardından 1921 Anayasası’nda değişikliğe gidildi. “Türkiye Devleti'nin şekli hükümeti Cumhuriyet'tir” hükmü kabul edildi. Saatler 20.30’u gösterdiğinde oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi.

Meclis’te alınan tarihi karar, “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri ve alkışlarla karşılandı. Böylece 23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılmasıyla temelleri atılan milli egemenlik anlayışı, devletin yönetim biçiminde de açıkça karşılık buldu.

ATATÜRK, TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NİN İLK CUMHURBAŞKANI SEÇİLDİCumhuriyet’in ilanının ardından aynı gün Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Yapılan gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.

Cumhurbaşkanı unvanıyla ilk kez Meclis kürsüsüne çıkan Atatürk, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesindeki kararlılığına dikkat çekerek yeni devletin geleceğine ilişkin inancını dile getirdi. Atatürk, tarihi konuşmasını “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır” sözleriyle tamamladı.

Cumhuriyet’in ilanıyla devlet başkanlığı meselesi çözüme kavuşturulurken hükümetin kuruluş şekli de yeniden düzenlendi. İlk hükümeti kurmakla İsmet Paşa görevlendirildi, Fethi Bey ise TBMM Başkanlığına seçildi.29 EKİM, 1925’TEN BU YANA MİLLİ BAYRAM OLARAK KUTLANIYORCumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim gecesi ve ertesi gün vatandaşlar tarafından kutlandı.

26 Ekim 1924’te yayımlanan kararnameyle Cumhuriyet’in ilanının 101 pare top atışı ve çeşitli etkinliklerle kutlanmasına karar verildi. 19 Nisan 1925’te kabul edilen kanun teklifiyle 29 Ekim, 1925 yılından itibaren milli bayram olarak kutlanmaya başlandı.

Çankaya Köşkü’nde 28 Ekim 1923 akşamı söylenen “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözü, 103 yıl sonra da Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan tarihi sürecin simge ifadelerinden biri olmayı sürdürüyor.