Proust’un dört yazısı

Marcel Proust’un Edebiyat ve Sanat Yazıları’nı (YKY, çev. Roza Hakmen) karıştırırken şunu düşündüm: Bir yazarın edebiyat anlayışında güçlü denilebilecek kavrayışıyla fikirsel sınırlarını bir arada görmek işten bile değil.

Kuşkusuz bu durumun temel nedeni yazarın edibi yetenekleri ile çağının ve sınıfının sınırlılıkları arasındaki çelişmede. Ama bunu yazarı küçülten bir olgu olarak düşünmüyorum. Aksine bu olgu, yazarın büyüklüğünün tarihsel ölçüsünü kavramaya yardımcı oluyor.

FLAUBERT’E DAİRProust’un, Flaubert’in üslubu üzerine yazdığı mektup-denemeyi herkes okumalı. Çünkü o denemede bir yazarın biçiminin onun dünya görüşünü taşımasından yola çıkarak güçlü çözümlemeler yapmış Proust. Mektubun çıkış noktası, bir eleştirmenin Flaubert’i yazıya pek yetenekli bulmaması.

Proust’un yanıtı, üslubu süs sayan bütün anlayışları baştan reddediyor. Belirli geçmiş zamanın, hikâye birleşik zamanının, durum ortacının, zamirlerin ve edatların Flaubert’te aldığı yeni yer, ona göre yazarın dünyaya bakışını yenilemiştir.

“Ve” bağlacının bir ritim eşiği gibi işlemesi, bir zarfın koca bir kitabı bağlaması, cansız varlıkların cümlenin öznesine dönüşmesi de bu yeni bakışın dilbilgisel izleridir. Proust bu özelliklerin “yeni bir bakışın ifadesi” olduğunu yazıyor ve o bakışı belirlemek, bilinçdışından bilince taşımak için gereken emeğe şaşırıyor.

Aslında bu saptamayı roman çözümlemesinin tutarlı bir yolu olarak da okumak mümkündür. Çünkü bir romanın ne anlattığına bakmadan önce onu nasıl anlattığına bakmak oldukça öğreticidir. Nitekim Proust bunu, Frédéric’in, Vatnaz’ın ya da Sénécal’in söylediklerinin Flaubert’in düşüncesi sayılamayacağını, çünkü yazarın tırnak işaretini olabildiğince az kullanmaya karar verdiğini yazarken zaten yapıyor.

Anlatıcı ile kahramanın düşünceleri arasındaki çatışmayı bir üslup sorunu olarak görüyor ve bu görüş, romanın toplumsal anlamını kurguda aramak gerektiğine yaslanır. Flaubert’in yeni bakışını yazarın “içsel ve karanlık ideali”ne, yavaşça edinilmiş kişisel bir ustalığa bağlıyor Proust, mektuplarının sıradanlığını yapıtının büyüklüğünden ayırıyor ve böylece yazarın yaşamı ile yapıtını birbirinden uzak tutuyor.

Bu ayrımın ancak yarısına katılabilirim. Yapıtı yazarın biyografisine indirgeyen kaba bir yansıtmayı ben de reddederim. Ama önermenin ikinci yarısı eksiktir çünkü yapıtla yaşam arasındaki mesafeyi açan şey, yazarın içinde bulunduğu sınıfsal konum ile yaşadığı tarihsel koşuldur ve kişisel dehanın gizeminin bu açıklamada yeri yoktur.

Flaubert’in yeni zaman kipleri, devrimin başarısızlığından sonra yazılmış bir romanda, 1848’in hayal kırıklığını anlatır. Proust bu romanı yalnızca dilbilgisi bakımından okuyor. Kendi yapıtı da Dreyfus yıllarını yaşamış, salonların ve rantiye burjuvazisinin dünyasından süzülmüştür.

Proust’un biçimde gördüğü doğrudur ama o biçimin hangi sınıfın hangi dönemde dünyayla kurduğu ilişkiyi yansıttığı cevapsızdır. Proust’un el yazmalarıKLASİSİZME DAİRProsust’un ilgimi çeken diğer bir yazısı, Klasisizm ve Romantizm üzerine kısa mektup oldu.

Proust’a göre gerçek her sanat eseri klasiktir ama zihnin yasaları bunun eser ortaya çıktığı anda anlaşılmasına nadiren izin verir. Manet’nin Olympia’sına bakan halk bir alay görmüştür, bugün aynı tablo karşısında duyduğumuz haz, eski şaheserlerin hazzıyla aynı türdendir.

Yenilikçiler katı bir iç disipline bağlı yapı ustalarıdır ama mimarileri yeni olduğu için uzun süre fark edilmezler. “Romantik”, “realist”, “dekadan” gibi adlar da anlaşılmadıkları sürece büyük sanatçılara takılan etiketlerdir.

Proust’un bu fikirlerini tarihsel açıdan bir çağın egemen zevkiyle ilgisi içinde düşünmek gerekiyor. Yeniyi eski kalıplarla okuyan herkes için Flaubert ya da Manet hatta Proust bile “banal” olabilir. O yüzden bu tepkiler belirli bir toplumsal düzenin alışkanlıklarını koruyan tepkilerdir, dolayısıyla kişisel bir beğeni yanılgısı sayılamaz.

Proust’un benzer fikirlerini Şiir ya da Esrarengiz Yasalar başlıklı kısa yazıda da bulmak mümkün. Tabii bu yazıda fikir, şairin figürü üzerinden tartışılıyor. Casus ya da kerli ferli adam, bakışını yararlı görünen şeylere çevirir, şair ise çiçek açmış bir ağacın karşısında bir saat durabilir ve ağacın dallarına o minik beyaz topları bilinçdışı ama kesin bir mimari düşüncenin nasıl yerleştirdiğini anlamaya çalışır.

Toplum bu bekleyişi normal karşılamaz, bir katedralin vitrayları karşısında hayranlıkla duran gezgine ise kimse şaşırmaz. Aslında Proust’un burada da hangi duruşun meşru, hangisinin garip sayıldığını belirleyen toplumsal bir kabulden hareketle yine bir çağın egemen zevkiyle ilgili bir tartışma yürüttüğü açıktır.

Ama bunu hep bireysel deneyimlerde arıyor. YAZARIN GÜCÜNE DAİRRoman Yazarının Gücü başlıklı yazısı da önemli. Roman yazarı karşısında okur, imparatorun karşısındaki köle gibidir ve yazar tek sözcükle onu azat edebilir. Okur romancı sayesinde generalin, dokumacının, taşra soylusunun konumuna girer, asla yaşayamayacağı hayatları yaşar.

Bunları söyleyen Proust aynı paragrafta bunların hepsinin gerçeklikten yoksun birer maske olduğunu, okurun talihinin baskısından yalnızca bir anlığına kurtulduğunu da yazıyor. Bunu yazmasaydı, bu paragrafı, ideolojinin işleyişinin dışarıdan yapılmış en yalın tarifi olarak okumakta tereddüde düşebilirdim.

Ama artık düşmüyorum çünkü insanların gerçek varoluş koşullarıyla kurdukları ilişki bir tasarım ilişkisidir, olsa olsa bir istenci, bir özlemi dile getirir ve gerçeği anıştırırken bir yanılsama da üretir. O yüzden roman okurunun “azat edilmesi”, sınıfsal konumunu değiştirmez.

Üstelik benzetme, köle ile imparator arasındaki hiyerarşiyi tartışmasız bir veri olarak bırakıyor. Proust’un, başta söylediğim fikirsel sınırları, işte bunlar.