Azerbaycan’da Aliyev ailesinin geçmişten bugüne siyasi etkisi

Azerbaycan siyasetinde Aliyev ailesinin etkisi, yalnızca iki cumhurbaşkanının görev yaptığı bir dönemle sınırlı değil. Ailenin ülke yönetimindeki ağırlığı, Sovyet döneminde şekillenen siyasi ilişkilerden bağımsızlığın ardından kurulan iktidar yapısına, enerji gelirlerinin yönetiminden uluslararası ittifaklara kadar uzanan uzun bir geçmişe dayanıyor.

Haydar Aliyev’in 1993’te yeniden iktidara gelmesiyle başlayan süreç, 2003’te oğlu İlham Aliyev’in cumhurbaşkanı olmasıyla siyasi bir devamlılığa dönüştü. Böylece Azerbaycan’da yönetim, otuz yılı aşkın süredir aynı aile etrafında şekilleniyor.

SOVYET DÖNEMİNDE HAYDAR ALİYEV’İN YÜKSELİŞİAilenin siyasi etkisinin temelleri, Azerbaycan henüz Sovyetler Birliği’nin bir parçasıyken atıldı. Haydar Aliyev, Sovyet güvenlik teşkilatı KGB’de görev yaptıktan sonra Azerbaycan Komünist Partisi içinde yükseldi.

1969 yılında Azerbaycan Komünist Partisi Birinci Sekreterliği görevine getirildi ve cumhuriyetin en güçlü siyasi ismi haline geldi. Aliyev, 1982’de Sovyetler Birliği Komünist Partisi Politbürosu üyeliğine ve Bakanlar Kurulu başkan yardımcılığına yükselerek Moskova’daki karar mekanizmalarında da etkili bir konuma ulaştı.

Bu görevler, onun yalnızca Azerbaycan içinde değil, Sovyet yönetiminin üst kademelerinde de güçlü ilişkiler kurmasını sağladı. 1987’de Mihail Gorbaçov döneminde görevlerinden ayrılan Haydar Aliyev, Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde bir süre merkezî siyasetin dışında kaldı.

Ancak Azerbaycan’ın bağımsızlığını kazanmasının ardından ülkeye dönerek yeniden siyasi mücadeleye katıldı.1993: İKTİDARA DÖNÜŞ VE YENİ SİYASİ DÜZENAzerbaycan, 1991’de bağımsızlığını ilan ettikten sonra siyasi istikrarsızlık, ekonomik sorunlar ve Dağlık Karabağ savaşı nedeniyle zorlu bir dönemden geçti. 1993 yılında ülkede yaşanan siyasi kriz sırasında Haydar Aliyev, Nahçıvan’dan Bakü’ye gelerek yönetimde etkili olmaya başladı.

Aynı yıl cumhurbaşkanlığı görevini üstlendi. Haydar Aliyev döneminde devlet kurumlarının yeniden yapılandırılması, merkezi yönetimin güçlendirilmesi ve enerji sektörüne yabancı yatırım çekilmesi öncelikli başlıklar oldu.

1994 yılında imzalanan “Asrın Anlaşması”, Azerbaycan petrolünün uluslararası şirketler aracılığıyla işletilmesinin önünü açtı. Bu anlaşma, ülkenin ekonomik yönelimini ve dış ilişkilerini uzun vadede etkileyen gelişmelerden biri oldu.

Aliyev yönetimi, ülkede siyasi istikrarın sağlandığını savunurken muhalefet ve uluslararası gözlemciler seçim süreçleri, basın özgürlüğü ve siyasi rekabet konusunda eleştiriler yöneltti. Böylece Haydar Aliyev’in kurduğu yönetim modeli, bir yandan devletin merkezileşmesi ve ekonomik dönüşümle, diğer yandan siyasal alanın sınırları üzerine tartışmalarla anıldı.2003’TE BAYRAK DEĞİŞİMİ: İLHAM ALİYEV DÖNEMİHaydar Aliyev’in sağlık sorunları nedeniyle 2003 yılında aktif siyasetten çekilmesinin ardından cumhurbaşkanlığı seçiminde oğlu İlham Aliyev aday oldu.

Ekim 2003’te yapılan seçimin ardından İlham Aliyev cumhurbaşkanlığı görevini devraldı. Bu gelişme, Azerbaycan’da iktidarın baba-oğul arasında geçmesi nedeniyle ülkenin siyasi tarihinde önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirildi.

İlham Aliyev döneminde Haydar Aliyev’in oluşturduğu siyasi yapı büyük ölçüde korundu. Cumhurbaşkanlığı makamının yönetimdeki ağırlığı devam ederken enerji gelirleri, altyapı yatırımları ve savunma harcamaları devlet politikasının temel unsurları arasında yer aldı.

Petrol ve doğal gaz ihracatından elde edilen gelirler, Azerbaycan’ın ekonomik kapasitesini ve bölgesel etkisini artırdı. 2009 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle cumhurbaşkanlığı görev süresine ilişkin dönem sınırlaması kaldırıldı.

2016’daki anayasa değişiklikleriyle cumhurbaşkanının görev süresi beş yıldan yedi yıla çıkarıldı ve cumhurbaşkanı yardımcılığı makamı oluşturuldu. MEHRİBAN ALİYEVA VE AİLENİN YÖNETİMDEKİ KONUMUAliyev ailesinin devlet yönetimindeki etkisi yalnızca cumhurbaşkanlığı makamıyla sınırlı kalmadı.

İlham Aliyev’in eşi Mehriban Aliyeva, 2017 yılında cumhurbaşkanı birinci yardımcılığı görevine getirildi. Bu atama, ailenin siyasi yapı içindeki konumunu daha da görünür hale getirdi. Mehriban Aliyeva, daha önce Haydar Aliyev Vakfı’nın başkanlığını yürütmüş, kültür, eğitim, sağlık ve sosyal projeler üzerinden kamusal alanda etkili bir rol üstlenmişti.

Cumhurbaşkanı birinci yardımcılığına atanmasıyla birlikte bu konum, doğrudan devlet yönetiminin üst kademelerine taşındı. Ailenin diğer üyeleri de zaman zaman kamuoyunun ve uluslararası basının gündemine geldi. Özellikle aile üyelerinin ekonomik faaliyetleri ve sahip oldukları şirketlerle ilgili haberler, Azerbaycan’da siyaset ile iş dünyası arasındaki ilişkinin tartışılmasına neden oldu.

Bu konulardaki iddialar, aile tarafından yönetilen devlet yapısının şeffaflığı ve hesap verebilirliği tartışmalarıyla birlikte ele alındı. ENERJİ GELİRLERİ VE DIŞ POLİTİKADA ALİYEV ETKİSİAzerbaycan’ın petrol ve doğal gaz kaynakları, Aliyev yönetimlerinin hem iç politikada hem de dış ilişkilerde kullandığı en önemli araçlardan biri oldu.

Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı ve Güney Gaz Koridoru gibi projeler, Azerbaycan’ın Avrupa enerji piyasalarındaki konumunu güçlendirdi. İlham Aliyev yönetimi, Türkiye ile stratejik iş birliğini geliştirirken Rusya, İran, İsrail ve Avrupa ülkeleriyle de farklı alanlarda ilişkiler kurdu.

Enerji ihracatı, silah alımları ve bölgesel güvenlik politikaları, bu ilişkilerin temel başlıkları arasında yer aldı. 2020 yılında yaşanan İkinci Karabağ Savaşı ve 2023'te Azerbaycan'ın Karabağ'da kontrolü tamamen sağlaması, İlham Aliyev yönetiminin iç politikadaki konumunu etkileyen önemli gelişmeler oldu.

Yönetim, bu sonuçları ülkenin toprak bütünlüğü açısından tarihî bir kazanım olarak sunarken, bölgedeki Ermeni nüfusun kitlesel göçü ve insani sonuçlar uluslararası tartışmalara konu oldu. ALİYEV AİLESİNİN MİRASI: SİYASİ DEVAMLILIK VE ELEŞTİRİLERBugün Azerbaycan siyasetini anlamak için Aliyev ailesinin yaklaşık yarım asra yayılan etkisini birlikte değerlendirmek gerekiyor.

Haydar Aliyev’in Sovyet döneminde kurduğu siyasi ilişkiler ve 1993 sonrasında oluşturduğu yönetim modeli, İlham Aliyev döneminde farklı koşullara uyarlanarak sürdürüldü. Bu dönemde Azerbaycan, enerji kaynakları sayesinde ekonomik ve diplomatik açıdan daha görünür bir ülke haline geldi.

Karabağ meselesindeki gelişmeler de yönetimin siyasi söyleminde önemli bir yer tuttu. Buna karşılık iktidarın aynı ailede toplanması, seçim rekabetinin koşulları, muhalefetin hareket alanı, medya özgürlüğü ve ekonomik kaynakların dağılımı ülkenin siyasal yapısına ilişkin tartışmaların başlıca konuları olmaya devam etti.

Aliyev ailesinin etkisi bu nedenle yalnızca cumhurbaşkanlığı görevini kimin yürüttüğü üzerinden açıklanamıyor. Ailenin siyasi geçmişi, devlet kurumlarıyla kurduğu ilişkiler, enerji politikaları ve dış politika tercihleri, bağımsız Azerbaycan'ın bugünkü yönetim yapısının oluşmasında belirleyici bir yere sahip.