Birecik’te 300 günlük gemi seferberliği! Osmanlı için 98 gemi inşa edildi

Şanlıurfa’nın Birecik ilçesi, Osmanlı döneminde Fırat Nehri üzerinden yürütülen askerî faaliyetlerin önemli merkezlerinden biri oldu. 1699 yılında başlayan büyük gemi inşa organizasyonunda, 30 Eylül 1700’e kadar uzanan 300 günlük mali kayıt döneminde toplam 98 gemi inşa edildi.

Tarihçi Süleyman Polat’ın Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlanan Belleten dergisindeki araştırması, Osmanlı arşiv belgelerine dayanarak bu organizasyonun ayrıntılarını ortaya koydu.

Fırat için 60 savaş gemisi hazırlandı

Abdurrahman Ağa’nın yönetiminde gerçekleştirilen çalışmada inşa edilen 98 geminin 60’ı firkate olarak adlandırılan savaş gemilerinden oluşuyordu. Bu gemilerin 20’sinin diğerlerinden daha büyük yapılması planlandı. Fırat Nehri üzerinden Basra’ya ulaşmaları hedeflenen firkatelerin ölçüleri de nehrin fiziksel koşulları dikkate alınarak belirlendi.

Büyük gemilerin uzunluğunun en fazla 20,5 metre, genişliğinin ise 3,4 metre olması öngörüldü. Her geminin kürekçi, topçu ve savaşçılar dahil en fazla 70 kişiyi taşıması ve yedi top bulundurması planlandı. Böylece nehir ulaşımına uygun, askerî amaçlarla kullanılabilecek bir filo oluşturulması hedeflendi.

Gemi inşası için farklı Osmanlı bölgelerinden iş gücü ve malzeme temin edildi. İstanbul’dan dokuz görevli gönderilirken Halep, Maraş, Malatya, Ayıntab, Diyarbakır, Trablusşam ve Sayda gibi merkezlerden de usta ve işçiler çalışmaya dahil edildi.

Kereste, demir, katran ve yelken bezi gibi ihtiyaçlar farklı bölgelerden karşılandı. İnşa faaliyetleri için Birecik’in güneyindeki kalenin başkulesi Ala Kule çevresi çalışma alanı olarak belirlendi. Organizasyonun farklı şehirlerden insan gücü ve malzeme sağlanarak yürütülmesi, projenin geniş bir lojistik hazırlık gerektirdiğini gösteriyor.

Osmanlı’nın Basra’daki askerî hazırlığı için kuruldu

Gemi inşasının arkasındaki temel neden, Karlofça Antlaşması sonrasında Basra ve Kurna çevresinde Osmanlı yönetimine karşı çıkan Arap kabilelerine yönelik askerî hazırlıktı. Fırat üzerinden bölgeye askerî güç ulaştırılması amacıyla hazırlanan filo, nehir taşımacılığının dönemin askerî stratejisindeki yerini de ortaya koydu.

Süleyman Polat’ın Osmanlı arşiv belgelerine dayanan araştırması, Ağustos 2020’de Belleten dergisinin 300. sayısında yayımlandı. Çalışma, Birecik’teki bu büyük organizasyonun ayrıntılarını ve Osmanlı’nın Fırat üzerinden yürüttüğü askerî lojistik faaliyetleri tarihî kayıtlar üzerinden inceliyor.