Veri Avrupa'da, anahtar Vaşington'da

Avrupa’da son haftalarda veri merkezleri ve bulut altyapısı üzerine sessiz ama kapsamlı bir tartışma yürüyor. Avrupa Komisyonu’nun önerdiği Bulut ve Yapay Zekâ Geliştirme Yasası (CADA) şimdi Avrupa Parlamentosu’nun gündeminde.

Parlamentoya sunulan ortak taslak rapor bu hafta kamuoyuna açılıyor ve 1 Aralık’ta komitelerde ele alınacak. Taslağın istediği şey açık: Kamu kurumları bulut hizmetlerini öncelikle Avrupa merkezli sağlayıcılardan alacak.

Sağlık, enerji ve ulaşım gibi kritik sektörlerde korumalar sıkılaşacak. Yeni veri merkezlerinin onay süreçleri hızlanacak ve kıtanın veri merkezi kapasitesi beş ila yedi yıl içinde üç katına çıkacak. Kâğıt üzerinde bu bir sanayi politikası paketi.

Yatırım, rekabet, yerli şirketlere destek. Oysa Brüksel’i harekete geçiren şey pazar payı değil. Avrupa, kendi verisinin kimin hukukuna tabi olduğu sorusuna yıllardır rahatsız edici bir cevap verdiğini fark etti. Kırk yıldır güvenlik şemsiyesini emanet ettiği müttefikine dijital altyapısını da emanet edip edemeyeceğini artık açıkça soruyor.

Sorunun ağırlığını anlamak için önce tabloya bakmak gerekiyor. Dünya bulut pazarının yüzde 61'i üç Amerikan şirketinin elinde. Avrupa'da bu oran yüzde 70'i aşıyor ve Avrupalı sağlayıcılar kendi kıtalarında yüzde 15'lik bir paya sıkışmış durumda.

İlk bakışta bu, klasik bir tekelleşme hikâyesi. Ama tabloda daha az konuşulan bir ayrıntı var. Amerikan dışındaki en büyük oyuncu Alibaba, küresel pazarın yüzde 4'ünde duruyor. Yani ortada iki kutuplu bir rekabet yok. Dünyanın verisi fiilen tek bir hukuk düzeninin gölgesinde saklanıyor.

Pazar payını jeopolitik bir mesele haline getiren şey tam da bu hukuk düzeni. ABD'nin 2018'de çıkardığı CLOUD Yasası, Amerikan şirketlerini veri nerede saklanırsa saklansın Amerikan makamlarının talebine uymakla yükümlü kılıyor.

Microsoft Fransa'nın hukuk direktörü Anton Carniaux geçen yıl Fransız Senatosu'nda yemin ederken bu gerçeği teyit etti. Fransız vatandaşlarının verisinin Paris'in onayı olmadan Vaşington'a gitmeyeceğini garanti edemeyeceğini söyledi.

Bu itiraf bir şirketin zaafı değil, bir sistemin mantığı. Amazon ve Google da aynı yasaya tabi. Avrupa'nın yıllarca düştüğü yanılgı burada yatıyor. Brüksel, sunucuları kıtaya getirmeyi egemenliği sağlamakla eş tuttu. Frankfurt'taki bir veri merkezi Alman toprağında durur, ama kapısının anahtarı Seattle'daki bir hukuk departmanında olabilir.

Verinin yeri ile verinin efendisi aynı şey değil. Bu yanılgıyı yaşayan tek ülke Avrupa da değil. Kanada'da Britanya Kolumbiyası, kamu verisinin ülke içinde kalmasını şart koşan katı kurallar getirmişti. 2021'de modern bulut hizmetlerinden yararlanabilmek için bu kuralları gevşetti.

Beş yıl sonra Ottawa, federal kamu ihalelerinde Kanada hukukuna tabi sağlayıcılara avantaj tanıyan yeni bir düzene geçti. Kanada'nın bu gidip gelişi bir dersi açıkça ortaya koyuyor. Verimlilik barış döneminin ölçütü, egemenlik kriz döneminin.

Kriz kelimesi burada soyut kalmıyor. Haziran ayında Amerikan yönetimi bir yapay zekâ şirketinin modellerine ABD dışından erişimi kestirdi. Erişim kısa sürede geri geldi, ama Avrupa başkentlerinde bir eşik aşıldı. Euronews'in aktardığına göre o günden bu yana Avrupa altyapısındaki "kapatma anahtarı" (kill switch) mekanizmaları Vaşington ile teknoloji şirketleri arasında masaya geldi.

Avrupalılar ilk kez şu soruyu yüksek sesle soruyor: Müttefikimiz bir gün düğmeye basmaya karar verirse ne olur? Bu soruyu askeri bir gözle okuduğumda aklıma 1999 Kargil Savaşı geliyor. Hindistan, Pakistan mevzilerini tespit etmek için ABD'den bölgeye ait GPS verisi istedi ve reddedildi.

Yeni Delhi bu deneyimden kendi uydu seyrüsefer sistemini kurma kararıyla çıktı. Ders sadeydi. Kriz anında başkasının iznine bağlı bir kapasite, size ait bir kapasite değildir. Bugün bulut, o günün GPS'i konumunda. Bir ordunun lojistiği, bir şebekenin kontrol yazılımı ya da bir hastane ağının kayıtları başka bir devletin yetki alanında çalışıyorsa, o devletin siyasi tercihi sizin operasyonel sınırınızı çizer.

Buna karşı ileri sürülen argüman ciddiye alınmalı. Amerikan devleri Avrupa'ya her çeyrek yaklaşık 10 milyar euro yatırım yapıyor. Bu ölçekle yarışmaya kalkan bir Avrupa, daha pahalı, daha yavaş ve daha az uyumlu bir altyapıya mahkûm olur.

Bu itiraz doğru, ama yanlış soruya cevap veriyor. CADA'nın amacı pazarı geri almak olamaz, çünkü bu savaş çoktan kaybedildi. Gerçekçi hedef kritik katmanı ayırmak: kamu yönetimi, savunma, enerji ve sağlık. Avrupalı şirketlerin sübvansiyondan çok müşteriye ihtiyacı var ve kamu alımları bu müşteriyi yaratabilecek en güçlü araç.

Türkiye bu tartışmayı uzaktan izleme lüksüne sahip değil. Ankara, savunma sanayiinde ve uydu teknolojisinde dışa bağımlılığı azaltmak için yıllardır ağır bedeller ödüyor. Aynı mantığı veri altyapısına taşımadan bu yatırımın stratejik değeri eksik kalır.

İnsansız hava aracını yerli üretip uçuş verisini yabancı bir hukuka tabi bulutta saklamak, kaleyi kendiniz inşa edip anahtarını başkasına teslim etmek demek. 20'nci yüzyılda egemenliği toprakla, kara sularıyla ve hava sahasıyla ölçüyorduk.

Bugün bu listeye bir kalem daha: verinin anahtarını kimin tuttuğu. Avrupa bunu geç fark etti ama fark etti. Kriz anında kapının kimin elinde açılacağını belirleyecek olan da bu fark edişin yasaya ne kadar hızlı döküleceği. *Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır.

Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir. Avrupa ABD VERİ Dr. Osman Gazi Kandemir Dr. Osman Gazi Kandemir Independent Türkçe için yazdı Dr.