Böylesi daha önce görülmedi: “Öğrenci Listesi” Sırp otokrat Vuçiç’i seçim yoluyla devirebilir

Bir parlamento seçiminde, aynı listede bir arada bulunması nadiren mümkün olabilecek isimler, Sırbistan’da üniversitelerin öğrenci konseyleri tarafından bir araya getirilmiş. Sırp otokrat Vuçiç’i belki de şu anda Sırbistan’daki bazı anketlerde birinci sırada olan bu aday listesi devirecek.

Iliya Srdanoviç, profesör, kardiyolog… Katarina Stankoviç, senaryo yazarı, yönetmen… Miryana Nikoliç, Belgrad Güzel Sanatlar Üniversitesi’nde rektör… Deyan Bodirega, eski basketbolcu, Avrupa Basketbol Ligi (EuroLeague) Başkanı… Deyan Şoşkiç, Merkez Bankası eski başkanı… Sanatçılar, ekonomistler, girişimciler, öğretim üyeleri, aktivistler, doktorlar, mühendisler ve benzeri 250 isim…

“Rüya Takımı” gibi değil mi? Bir parlamento seçiminde, aynı listede bir arada bulunması nadiren mümkün olabilecek isimler… Üstelik milletvekili adayı olarak seçimlere katılacak bu isimleri, uzun tartışmalar sonunda, üniversitelerin öğrenci konseyleri belirlemiş. Bu “Öğrenci Listesi” Sırbistan’da şu anda bazı anketlerde “Birinci Parti” konumunda. Aslında bu bir parti değil, lideri de yok. Ama “Öğrenci Listesi”nin, gelecek pazar yapılacak genel seçimlerde, ülkenin otokrat Cumhurbaşkanı Aleksandar Vuçiç’in, iktidarını başbakan olarak sürdürme hamlesinin önünü kesme ihtimali az değil…

Tarihte sokak gösterilerinin, öğrenci hareketlerinin, lidersiz/kendiliğinden başkaldırıların topyekûn bir isyana dönüşerek diktatörleri, otokratları devirdiği çok örnek var. Bir öğrenci hareketinin doğrudan seçim ittifakına dönüşerek sandık yoluyla otokratik bir lideri iktidardan indirme girişimi ise siyaset tarihinde daha önce görülmüş bir şey değil.

İktidara hesap sormak için her gün bir eylem

1 Kasım 2024 tarihinde, Sırbistan’ın Novi Sad kentindeki ana tren istasyonunun girişlerinin üstünü örten büyük beton sundurma çökmüş ve 16 kişinin ölümüne neden olmuştu. Oysa 60 yaşındaki istasyon binasının büyük harcamalarla gerçekleştirilen onarım ve yenileme inşaatı daha birkaç ay önce tamamlanmıştı.

Doğrudan yolsuzluk, ihmal, liyakatsizlik ve denetimsizlikle ilişkilendirilen çökme, anında öfkeli protestolara yol açmıştı. Kurbanlara yönelik sessiz bir anma töreni sırasında öğrencilere saldırı düzenlenmesinin ardından, 22 Kasım’da Belgrad’daki Sahne Sanatları Fakültesi’nde başlayan işgal ve girişlere barikat kurma eylemi, hızla diğer üniversitelere de yayılmıştı… Bir yılı aşkın bir süre soruşturma tamamlanamamış, “Elleriniz kanlı” sloganıyla yapılan gösteriler ise artarak sürmüştü. Hükümetin ört-bas çabaları, genel olarak muhalefetin bastırılması, göstericilere uygulanan şiddet ve basın sansürü iç içe geçmiş ve gösteriler Sırbistan’ın geneline yayılmıştı.

Gün be gün değişen gösteriler arasında, kurbanlar için her hafta bir yerde trafiği keserek yapılan sessiz saygı duruşu, kitlesel yürüyüşler, Sırbistan Radyo Televizyonu genel merkezinin abluka altına alınması (SRT çalışanları pencerelerden destek vermişti), Strasburg’a bisikletli protesto turu, Brüksel’e bayrak yarışı gibi yaratıcı eylemlerle, kent meclisinin işgali girişimi gibi daha sert eylemler de yer alıyordu.

Neredeyse her gün bir eylem yapan öğrenci hareketi, “Ablukadaki Öğrenciler” adını aldı. Öğrencilere, aileleri, öğretim üyeleri, işçiler, çiftçiler, sağlık çalışanları, avukatlar başta olmak üzere çok geniş bir kitle katıldı. Mart 2025’te protestolar Sırbistan’ın 400 kent ve kasabasına yayılmıştı.

Sahte öğrenciler, emekli kırmızı bereliler, beyzbol sopalı milisler

Bu gösteriler sürerken, hükümet yanlıları da boş durmuyordu. Sahte öğrencilerden oluşan küçük bir grup, “okumaya devam etmek istiyoruz, okullar açılsın,” gösterileri düzenliyordu. Evlere tehdit baskınları düzenleniyor, tutuklamalar yapılıyor, basına sansür uygulanıyordu. Gösterilere polisler ve milisler saldırıyor, polis marifetiyle olay yerinden kaçırılan birileri, motorlu araçlarla saygı duruşu yapan kitlenin ortasına dalıyordu. Bunların birinde, protestolara katılan Sırbistan Filarmoni Orkestrası’nın dört mensubu yaralanmıştı.

Novi Sad’da, gece afiş asan öğrencilere karşı düzenlenen beyzbol sopalı bir saldırıda dört öğrencinin yaralaması (birinin çenesi kırılmıştı), saldırganların iktidar partisinin binasından çıkması, Başbakan Miloş Vuçeviç’i ve kentin iktidar partili belediye başkanını istifa etmek zorunda bırakmıştı. Daha önce bakanlar, yüksek dereceli memurlar da istifa ettirilmişti. Ama istifalar kalabalıkları yatıştırmıyordu.

Genel olarak muhalefete ve basına uygulanan baskı, tehdit ve sansür artırıldı. Sahte öğrenciler basın mensuplarına çok sayıda fiziki saldırı gerçekleştirdi. Protestoculara korku salmak için, 2023’te feshedilmiş “Özel Harekat Birimi”nden bir grup emekli asker, kırmızı bereleri ve yeşil üniformaları ile ortalıkta boy gösterdiler. Bu eski birim, (Time dergisinin “Balkanların Kasabı” adını taktığı) Slobodan Miloşeviç’in siyasi muhaliflerine yönelik suikastlar gerçekleştirmekle ve Kosova Savaşı sırasında işlenen savaş suçlarına karışmakla suçlanmıştı.

Karşılık olarak, genel grev dahil çeşitli protestolar, eylemler arkası kesilmeden sürdürüldü. Her hafta yeni bir meslek grubu protestolara katılıyordu. Bunların arasında seçkin bir paraşüt birliğinin emekli askerleri de vardı. Büyük çaplı protesto gösterilerine 350-500 bin kişi katılırken, iktidar, Mayıs 2025’teki “Sırbistan’ı Teslim Etmeyeceğiz” gösterisine ancak 55 bin kişi toplayabilmişti.

Cumhurbaşkanı Vuçiç, bu süreçte, kâh protestolara katılan herkesi tutuklama tehdidi savurdu, kâh “kendisinin biraz aşırı bulduğu” sağcı bir grubun, protestoculara karşı 17 bin kişilik bir milis gücü oluşturduğunu iddia ederek kitleleri korkutmayı denedi.

1 Ağustos 2025: Keserin-sapın döndüğü gün

Yargının bir hamlesi Cumhurbaşkanı Vuçiç’i fena halde endişelendirdi. 1 Ağustos 2025’te Organize Suçlar Savcılığı’nın emriyle, Novi Sad istasyonundaki giriş sundurmasının çöküşüyle bağlantılı olarak büyük çaplı bir tutuklama operasyonu başlatıldı. İstasyonun yeniden inşasında ve Budapeşte–Belgrad demiryolu modernizasyon projesinde yolsuzluk şüphesiyle gözaltına alınan 11 kişi arasında eski bakan Tomislav Momiroviç de vardı. Vuçiç, televizyonda yayınlanan bir programda Organize Suçlar başsavcısını “Avrupalılar”ın emriyle hareket etmekle suçladı. (Macaristan’ın Orban’ı gibi, Sırbistan’ın Vuçiç’i de kendisine karşı yapılan hareketlerde dış güçlerin parmağı olduğunu iddia ediyordu. Standart söylem…)

Bu yargı kararından sonraki ilk gösteriye taşlar, demir çubuklar, işaret fişekleri ile kara maskeli milisler saldırdı. Saldırı, daha büyük bir gösteriye yol açtı. Protestolar, protestoculara yapılan saldırılar, daha büyük protestolar, Organize Suçlar’ın bu yüksek profilli tutuklamalarından sonra bir yıldan fazla devam etti. Sonunda Aleksandar Vuçiç geçtiğimiz eylül ayında, erken seçim kararını açıklayarak Cumhurbaşkanlığından istifa etti.

Aslında erken seçim lafını ilk ortaya atan öğrencilerdi. Mayıs 2025’te bir erken seçim çağrısı yapmışlar ve bu çağrı tüm muhalefet tarafından da desteklenmişti. Çağrının ardından, muhalefetin nasıl aday göstereceği, öğrencilerin muhalefet bloğu içinde nasıl yer alacağı tartışmaları alevlenmişti. Öğrenciler çok geçmeden bu konudaki tavırlarını açıklığa kavuşturdular: Her gün başka bir kararla ortaya çıkan bölünmüş muhalefetin içinde yer almayacaklardı. Kendi aday listelerini çıkaracaklardı ve bu listede ne öğrencilere ne de eski siyasetçilere yer verilecekti. Hareketin adı artık “Öğrenci Listesi”ydi.

“Öğrenci Listesi,” önce kendini geçici bir dernek olarak tescil ettirdi. Bir yılı aşkın bir süre, bir erken seçim olursa kimlerin aday gösterileceği üzerine üniversitelerde toplantılar yapıldı. Liste, eylem planı ve hukuki hazırlık üzerinde çalışıldı. 9 Eylül 2026’da, yani Vuçiç’in erken seçimi ilan ettiği gün, dernek, “Öğrenci Listesi-Öğrenciler Kazanıyor” adlı bir “Vatandaşlar Grubu”na dönüştürüldü.

Sırbistan’da seçmenler veya meslek grupları, bir “Vatandaşlar Grubu” kurarak seçim kurulu tarafından onaylanan bir liste çıkarabiliyorlar. En az 10 bin seçmenin de bu oluşumu desteklemesi gerekiyor. Öğrenci Listesi’nde yer alan 14 akademisyen ve profesyonel, “Vatandaşlar Grubu” başvurusunu 70 bin imzayla yaptı. Başvuru kabul edildi. Grup 15 Eylül’de 250 kişilik aday listesini Cumhuriyet Seçim Komisyonu’na sundu ve onay aldı. İçinde tek bir öğrenci olmayan “Öğrenci Listesi” artık resmen seçime katılma hakkı kazanmıştı. (Sırbistan’da iki yıla yakın bir süre devam eden eylemlerle ilgili bilgiyi burada, Öğrenci Listesi hareketinin gelişimini ve listenin kendisini burada bulabilirsiniz.)

Aleksandar Vuçiç, erken seçimi, iktidarını sürdürmesini sağlayacak bir hamle olarak tasarlamış olmalı. Sırbistan Anayasası’na göre, iki dönem cumhurbaşkanlığı yapan Sırp otokratın bir üçüncü dönem daha aday olması mümkün değil; bu yüzden istifa edip parlamento seçimlerine girerek başbakan olmayı planlıyor. (Bu da standart bir yöntem. Aynı yollardan Putin de geçmişti.)

Parlamento seçimlerini kazanırsa, Aralık’ta yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimlerinde kukla bir ismi seçtirerek gücü tekrar elinde tutacak. Çünkü Sırbistan Anayasası’na göre hükümet etme yetkisi aslında başbakanın. Cumhurbaşkanı’nın yetkileri kısıtlı. Ama 2014-2017 tarihlerinde başbakanlık yapan Vuçiç, 2017’den günümüze kadar sürdürdüğü cumhurbaşkanlığını, kendisinin parti üzerindeki, partisinin ise parlamentodaki hakimiyeti sayesinde fiili bir “başkanlık rejimi”ne dönüştürmüş durumda.

Başbakanlığa geçme stratejisini uygulamaya koymak için seçimlerin normal süresini beklememesinin sebebi de aşikar: Ortaya çıkan yolsuzluklar, muhalefet cephesinin genişlemesi, beklenmedik toplum ve devlet unsurlarının Vuçiç’in karşısında yer almaya başlaması, baskı ve şiddet taktiklerinin sonuçsuz kalması, otokrata, elini çabuk tutması sinyallerini vermiş olmalı. Yıpranmayı durdurmak, muhtemelen küçümsediği “sokak hareketi”nin olgunlaşmasına daha fazla izin vermemek için seçimleri öne almayı tercih ettiği düşünülebilir.

Kurucusu ve fiili lideri olduğu (2023’te parti başkanlığını Miloş Vuçeviç’e devretmişti) Sırp İlerleme Partisi (SNS) ile erken genel seçimleri kazanıp meclis çoğunluğunu elde ederse, Vuçiç’e, hükümeti kurma görevini, halen vekaleten cumhurbaşkanlığını yürüten, SNS partisinden, sadık adamı Ana Brnabiç verecek. Vuçiç de muhtemelen Brnabiç’i destekleyerek, Aralık’ta cumhurbaşkanı olmasını sağlayacak.

Siyaset bilimcilerin, Macaristan’da seçimi kaybeden Orban gibi, otoriter, otokrat veya “illiberal demokrat” (Orban’ın kendisi için siyaset literatürüne kattığı bir niteleme) olarak tanımladığı Vuçiç, basına, sivil topluma ve muhalefete uyguladığı baskılarla, polis şiddetini, istihbarat unsurlarını, milisleri kullanma biçimiyle, özgürlükleri kısıtlamasıyla bu tanımlamaları fazlasıyla hak ediyor. Bu sıfatlar, sadece bugünkü konumuyla değil, geçmişiyle de uyum gösteriyor.

Politika kariyerine aşırı sağ bir partide başlayan Vuçiç, 1998 yılında Mirko Maryanoviç hükümetinde enformasyon bakanı olarak görev yaptığı sırada, gazetecilere karşı kısıtlayıcı önlemler alması, basına yüksek para cezaları koyması ve yabancı televizyon kanallarını yasaklamasıyla hatırlanıyor.

Vuçiç’in uluslararası planda kimlerle dirsek temasında olduğunu uzun uzun anlatmaya gerek yok. Bir tek örnek yeterli: The Guardian’ın özel haberine göre, Sırbistan’ın otoriter lideri, Belgrad’daki koruma altındaki bir arazinin 500 milyon dolarlık bir otel ve rezidans projesi olan “Trump Kulesi” inşaatına tahsis edilmesi için konuyla ilgili yetkilileri cumhurbaşkanlığı ofisinde bir toplantıya çağırmıştı. Vuçiç’in ağırlığını koymasıyla arazinin statüsü değişmiş ve 99 yıllığına Kushner’in şirketine kiralanmıştı. Ancak geçen Aralık’ta, savcılar, koruma altındaki bir binanın yıkılmasını da içeren bu projeye taş koymuş ve aralarında kültür bakanının da olduğu dört üst düzey yetkiliye “görevi kötüye kullanma” suçlaması yöneltmişti. İddianamenin ardından, Kushner’in şirketi projenin “şu anda” devam etmeyeceğini duyurdu. Vuçiç, savcıları “davalar uyduran yozlaşmış çeteler” olarak niteleyerek, “Olağanüstü bir yatırımı kaybettik. Bu zarara yol açan herkesin hesap vermesini şahsen sağlayacağım,” tehdidini savurdu.

Vuçiç, tıpkı Orban gibi, Çin’den ve ABD’den yatırım çekmeye, Rusya ile iyi ilişkiler sürdürerek ucuz doğal gaz edinmeye çalışıyor. Sırbistan’ın AB üyeliği projesini ise ne sonlandırıyor ne de gerçekleştirmek için özel bir gayret sarf ediyor.

1998’de bakanlık yapan, 2008’de bugünkü partisi SNS’nin kurucuları arasında yer alan, 2012’de parti başkanı, koalisyon ortağı ve başbakan yardımcısı olan, 33 yıldır politikayla uğraşan, 12 yıldır tek başına ülkeyi yöneten ve devleti elinde tutan 56 yaşındaki politikacıyla, öğrencilerin seçtiği, çoğunluğu aydınlardan oluşan 250 adaylık “Öğrenci Listesi” baş edebilecek mi?

Bütün dünyada olduğu gibi Sırbistan’da da sağlıklı bir seçim tahminine erişmek neredeyse imkansız. Anketler, sundukları sonuç verilerinin geri planı hakkında yeterince şeffaf değiller.

Hükümet yanlısı olarak bilinen kamuoyu araştırma şirketleri Vuçiç’i açık ara önde gösteriyor (48-37). Muhalif çizgideki araştırma kuruluşlarının tahmini tam aksi yönde, “Öğrenci Listesi”ni 9 puan önde gösteriyor (45-36). Bağımsız ve tarafsız bir kuruluş olarak görülen NSPM’nin (Yeni Sırp Siyasi Düşüncesi) 30 Eylül tarihli araştırması ise “Öğrenci Listesi”nin az farkla önde olduğunu (44-41) söylüyor. Bu sonucu, Wikipedia da regresyon analizi ile teyit ediyor. Uluslararası araştırma kuruluşu Ipsos ile uluslararası bahis kuruluşları seçimi kazanacak taraf olarak Vuçiç’i işaret ediyor.

İyimser olmadan önce iki noktayı akılda tutmak lazım: Birincisi, Vuçiç döneminde Sırbistan’da ortalama ücret nominal olarak yaklaşık üç katına, ortalama hane geliri ise iki katından biraz fazlasına çıkmış. Vuçiç, sadece, enflasyon tarafından bir kısmı tırpalanan ortalama gelir artışıyla değil, ülkeyi şantiyeye dönüştüren inşaat projeleriyle “Sırbistan’ı ayağa kaldıran, ülkeyi yeniden inşa eden” lider olarak geniş bir popülariteye sahip.