Kavramlar üzerine düşünceler: Linç

Son yıllarda sıkça karşılaştığımız sözcüklerden biri linç. Özellikle sosyal medyada. Bir sanatçı konuşuyor, linç ediliyor. Bir yazarın birkaç cümlesi dolaşıyor, linç ediliyor. Bir oyuncunun yıllar önce verdiği röportaj...

Her gün birileri linç ediliyor. Bir tuhaf dünya...Orta Çağ'da meydanlar cezalandırmanın da yeriydi... Şimdi başka meydanlarımız var. Daha büyük, daha kalabalık. Türk Dil Kurumu, linci “birden çok kimsenin kendilerine göre suç olan bir davranışından ötürü birini, yasa dışı ve yargılamasız olarak öldürmesi” biçiminde tanımlıyor.

Özellikle “kendilerine göre suç olan” ifadesine dikkat. Ortada suç bulunması şart değil. Kalabalığın suç sayması yeterli. Suçu belirleyen, hükmü veren, cezayı uygulayan aynı kişiler. Sözcük İngilizcedeki “lynch”ten, o da 18. yüzyıl Amerika’sının “Lynch’s Law” deyiminden geliyor.

Charles Lynch’in adı öne sürülüyor, William Lynch’i işaret edenler de var. Soyadının kime ait olduğu tartışmalı, yapılan iş aynı: yargısız cezalandırma. İlginç değil mi? Bir insanın soyadı cezalandırma yöntemine dönüşüyor.

Üstelik bir de “kanun” diye anılıyor. Kanunun adı “Lynch”, uygulaması kanunsuzluk! Başlangıçta linç yalnızca öldürmek demek değildi. Kırbaçlamak, aşağılamak, kalabalığın önünde cezalandırmak da bu sözcükle karşılanıyordu.

Sonraları Amerika’da siyahilere yönelik ırkçı cinayetlerin adı oldu. MEYDANLARDAN EKRANLARAHukukun tarihi biraz da insanların birbirini keyiflerince cezalandırmasını önleme mücadelesi. Savunma hakkı, masumiyet karinesi, kanun önünde eşitlik...

Hiçbiri insanlığa bahşedilmedi. Elbette devletlerin bu ilkelere hep uyduğunu söyleyecek değiliz. Yine de bir ilkenin ihlali başka, hiç bulunmaması başka. Orta Çağ’da meydanlar cezalandırmanın yeriydi. Teşhir edilenler, aşağılananlar, öldürülenler...

Kalabalık seyrediyor, bazen de cezaya katılsıyordu. Şimdi başka meydanlarımız var. Daha büyük, daha kalabalık. Dünyanın öbür ucundan katılmak mümkün. Sosyal medyadan söz ediyorum. Kuşkusuz kimse ekranın karşısına taşla sopayla geçmiyor.

Zaten gerek de yok. Birinin itibarını yok etmek, işinden edilmesini istemek, emeğini hükümsüz saymak da bir ceza. İptal kültürünün en sert örneklerinde gördüğümüz fiziksel ölümle bir tutulamaz elbette. Ama toplumsal varlığını hedef almanın da bir şiddeti var.

Bilgi hızla dolaşıyor. Birkaç saniyelik görüntü de aynı hızla hükme dönüşüyor. Üstelik hükmü verenler çoğu zaman adaletin yerini bulduğundan emin. FİKİRLERİN SUÇU NE?Haluk Bilginer’in yıllar önce bir röportajı yeniden dolaşıma sokuldu.

“Türkiye sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor.” sözleri büyük tepki çekti. Türk sineması yerine “Türkiye sineması” denilmesini doğru bulmuyorum. Türk sinemasının tarihsel birikimi, ulusal kültürle ilişkisi ortada.

Üzerine tartışılabilir, hatta tartışılmalı. İyi oyuncu olmak, her konuda doğru düşünmek demek değil. Ancak başka bir mesele var. Yıllar önce söylenmiş bu sözler neden bugün gündemde? Fikri tartışmak için mi sahibini mahkûm etmek için mi?

Bilinçli bir provokasyon olup olmadığını bilmiyoruz. Fakat tepkilerden bir bölümü başka bir şey söylüyor. Bir bakıyorsunuz sinemanın adı unutulmuş. Bilginer’in kişiliği, sanatçılığı yargılanıyor. Kolaydır böylesi. Bir fikrin yanlışlığını göstermek emek ister.

Okumak, araştırmak, gerekçe sunmak gerekir. Birini mahkûm etmek içinse kalabalığa katılmak yeterli. Elbette her sert eleştiri linç değil. İtiraz etmek de bir hak. Ancak fikirle mücadele, fikir sahibini susturma arzusuna dönüştüğünde düşünçe çürütülmüyor, kişi cezalandırılmak isteniyor.

Sanki iyi insanlar hiç yanılmaz, kötü insanlar hiç doğru söylemezmiş gibi. Oysa düşünce, yanlışların ortaya çıkmasıyla, doğruların sorgulanmasıyla ilerliyor. Peki geriye ne kalıyor? Herkesin birbirini onayladığı, kimsenin kimseyi ikna etmeye uğraşmadığı bir kalabalık.

Bir de o kalabalığın önüne çıkmamak için susanlar. Başta dönelim. Sözlüğün “kendilerine göre suç olan” ifadesine. Yüzyıllardır suç ve ceza kalabalığa bırakılmasın diye mücadele ediliyor. Şimdi bir cümleyle hüküm, birkaç tuşla infaz mümkün.

Acaba barbarlık gerçekten geride mi kaldı? Yoksa yalnızca meydanlarını mı değiştirdi? Yeni Orta Çağ’a hoş geldiniz.