Khelidon: Mitolojiden Likya kıyılarına kırlangıcın yolculuğu

İnsan, kuşların göçünü izlerken yüzyıllardır aynı sorunun peşine düşer: Binlerce kilometrelik mesafeleri aşan bir canlı, daha önce gördüğü bir kıyıyı, bir ağacı, bir yuvayı nasıl yeniden bulur?

Kırlangıçların her bahar geri dönüşü, Antik Çağ’dan beri doğa gözlemcilerinin ve şairlerin ilgisini çekmiştir. Aristoteles, Hayvanların Tarihi adlı eserinde kırlangıçların mevsimsel davranışlarına da yer verir. Yunan mitolojisi ise bu küçük göçmen kuşun sesini, insanın anlatma ve hatırlama arzusuyla ilişkilendiren karanlık bir hikâyeyle karşımıza çıkar.

Kırlangıcın Türkçedeki adı Eski Türkçede karlıgaç gibi biçimleriyle karşımıza çıkar. Antik Yunancada kırlangıca Khelidon denir. Helidon, Helidoni ve Gelidonya gibi adlar da bu sözcükle ilişkilidir.

Antalya’nın güneyinde, Likya kıyılarında yükselen Gelidonya Burnu, bu eski adın Anadolu coğrafyasında yaşamaya devam ettiği yerlerden biridir. Kırlangıç Burnu olarak da bilinen Gelidonya’nın açıklarında aynı adı taşıyan küçük adalar bulunur.

Rivayete göre göç yolculukları sırasında burada konaklayan kırlangıçlar, bu sarp kayalıklara adını vermiştir. Böylece bir kuşun adı, yüzyıllar boyunca Akdeniz’in coğrafi hafızasında yaşamayı sürdürür.

Kırlangıçların yolunu Likya kıyılarından Yunan mitolojisine döndürdüğümüzde, karşımıza iki kız kardeşin trajik hikâyesi çıkar.

Hikâyemiz, Trakya'nın uzak topraklarında, Kral Tereus'un sarayında başlar.

Atina Kralı Pandion'un iki kızı vardır: Prokne ve Philomela. Birbirine derin bir sevgiyle bağlı bu iki kız kardeşin yolları, Prokne'nin Trakya Kralı Tereus'la evlenmesiyle ayrılır. Prokne, baba ocağını geride bırakarak kocasının ülkesine gider.

Zamanla İtys adında bir oğulları dünyaya gelir. Yıllar geçer, mevsimler birbirini izler. Fakat Prokne'nin yüreğindeki memleket özlemi dinmez. En çok da çocukluğunu paylaştığı kız kardeşi Philomela'yı özler. Sonunda kocasından onu Atina'dan getirmesini ister.

Tereus, kayınpederi Pandion'un sarayına gider. Philomela, ablasına kavuşacak olmanın sevinciyle yolculuğa hazırlanır. Ne var ki Tereus, genç kadını gördüğü anda güzelliğinin etkisine kapılır. İçinde büyüyen arzu, kısa sürede karanlık bir tutkuya dönüşür. Dönüş yolunda Philomela'yı ıssız bir yere götürerek ona zorla sahip olur.

Philomela, uğradığı korkunç ihanete rağmen susmayı reddeder. Başına gelenleri bütün dünyaya anlatacağını, Tereus'un işlediği suçu herkesin öğreneceğini söyler. Genç kadının sözlerinden korkan kral, gerçeği sonsuza kadar saklayabileceğini düşünerek onun dilini keser. Ardından Philomela'yı kimsenin bulamayacağı uzak bir yerde tutsak eder.

Tereus sarayına döndüğünde Prokne'ye kız kardeşinin öldüğünü söyler. Genç kadın, Philomela'nın yasını tutarken kocası işlediği suçun artık sonsuza dek gizli kalacağına inanır.

Oysa Philomela'nın söyleyecekleri henüz bitmemiştir.

Konuşamaz, sesini kimseye duyuramaz. Fakat elleri hâlâ özgürdür. Bir dokuma tezgâhının başına oturur. İplikleri birbirine geçirir, renkleri ve desenleri yan yana getirir. Her ilmekte yaşadığı acıyı, her motifte uğradığı ihaneti anlatır.

Günler boyunca dokuduğu kumaş, sonunda sözcüklerin yerini alan bir tanıklığa dönüşür. Philomela, bu dokumayı kız kardeşine ulaştırmanın yolunu bulur.

Prokne, önüne serilen kumaştaki işaretleri gördüğünde dehşete kapılır. Öldüğünü sandığı kız kardeşi yaşamaktadır. Üstelik kocasının işlediği korkunç suçun ardından bir yerde tutsak tutulmaktadır. Prokne, Philomela'yı bulur ve iki kız kardeş yıllar sonra yeniden birbirine kavuşur.

Ne var ki bu kavuşma, acılarını dindirmek yerine öfkelerini büyütür.

Prokne'nin yüreğinde artık intikam arzusu vardır. Tereus'a yaşattığı acının karşılığını ödetmek ister. Öfkesi öylesine büyür ki kendi oğlu İtys'i öldürür. Çocuğun etinden hazırladığı yemeği, hiçbir şeyden haberi olmayan kocasının önüne koyar.

Tereus sofraya oturur ve kendisine sunulan yemeği yer. Ardından oğlunu görmek ister. İşte o anda, karşısında duran iki kız kardeş korkunç gerçeği açıklar. Tereus, kendi oğlunun etini yediğini öğrendiğinde dehşete kapılır.

Acısı öfkeye, öfkesi öldürme arzusuna dönüşür. Kılıcını çekerek Prokne ile Philomela'nın peşine düşer.

İki kız kardeş kaçar. Tereus, elindeki kılıçla onları takip eder. Aralarındaki mesafe giderek kapanır. Kral tam onlara yetişmek üzereyken mitolojinin olağanüstü dönüşümlerinden biri gerçekleşir.

İnsan bedenleri değişmeye, kollar kanatlara, sözcükler kuş seslerine dönüşmeye başlar.

Üçü de kuşa dönüşür.

Prokne ile Philomela gökyüzüne yükselirken Tereus, başındaki ibiği ve uzun gagasıyla tanınan ibibik kuşuna dönüşür. Romalı şair Ovidius'un Dönüşümler adlı eserinde anlattığı bu trajedide kız kardeşlerden biri kırlangıç, diğeri bülbül olur.

Antik kaynaklar, hangi kız kardeşin hangi kuşa dönüştüğü konusunda farklılaşır. Apollodoros'un aktardığı Yunan geleneğinde Philomela kırlangıca, Prokne bülbüle dönüşür. Latin edebiyatında ise Philomela sıklıkla bülbülle, Prokne kırlangıçla ilişkilendirilir.

Böylece bir zamanlar aynı evde büyüyen, ardından birbirinden koparılan iki kız kardeş, insan bedenlerinden kurtulup kanat kazanır. Fakat yaşadıkları trajedi, kuşların seslerinde varlığını sürdürür. Bülbülün hüzünlü ötüşünde kaybedilen İtys'in yası, kırlangıcın kesik seslerinde ise anlatılmak istenen, fakat tamamlanamayan sözlerin hatırası saklı kalır.

Bu trajik hikâye, resim sanatında da güçlü bir karşılık bulur. Flaman ressam Peter Paul Rubens’in atölyesiyle birlikte 1636–1638 yılları arasında gerçekleştirdiği Tereus’un Ziyafeti adlı tablo, bugün Madrid’deki Prado Müzesi’nde bulunur.

Rubens, dönüşüm anını değil, Tereus’un korkunç gerçeği öğrendiği ânı resmeder. Kompozisyonun merkezinde öfkeyle yerinden doğrulan kral, karşısında ise Prokne ile Philomela vardır. Devrilen sofra, hareketlenen bedenler ve figürlerin yüzlerindeki ifadeler, yaklaşan felaketin gerilimini hissettirir.

Mitin en çarpıcı ayrıntılarından biri Philomela’nın dokumasıdır. Dili kesilen genç kadın, anlatma yeteneğini kaybetmez; anlatımın aracını değiştirir. Sözcüklerin yerini iplikler, konuşmanın yerini desenler alır. Dokuma, onun tanıklığına dönüşür.

Bu yönüyle Philomela’nın hikâyesi, sanatın insanın susturulduğu yerde nasıl bir ifade alanı açabileceğini gösterir. Antik dünyada dokumacılık, kadınların gündelik yaşamıyla yakından ilişkilidir. Philomela, kendisine ayrılmış bu alanı bir tanıklık aracına dönüştürür.

Bir resim, bir şiir, bir dokuma ya da bir ezgi, söylenmesine izin verilmeyen sözleri taşıyabilir.

Hikâyenin üzerinde düşündürdüğü bir başka konu ise intikamın sınırlarıdır. Prokne’nin yaşadığı öfke anlaşılabilir olsa da verdiği karşılık, masum bir çocuğun hayatına mal olur. Böylece mit, adalet arayışı ile intikam arasındaki ayrımı ve öfkenin insanı nasıl kendi karşı çıktığı kötülüğün bir parçası hâline getirebildiğini sorgular.

Bu trajedi, Yunan tiyatrosunda da karşılık bulur. Sophokles’in günümüze yalnızca parçaları ulaşan Tereus adlı tragedyası, aynı hikâyeyi konu alır. Philomela ile Prokne’nin yaşadıkları, aile bağları, ihanet, şiddet ve intikam üzerine kurulu antik anlatıların en sarsıcı örneklerinden biridir.

Antik Yunan edebiyatında kırlangıcın sesi, insanın konuşma ve kendini ifade etme arzusuyla ilişkilendirilir. Aristophanes'in Kuşlar adlı komedyasında kuşların sesleri, insan dilinin ve toplumsal yaşamın mizahi bir yansımasına dönüşür.

Philomela'nın hikâyesinde ise kuş sesi çok daha trajik bir anlam kazanır. Dili kesilerek konuşma yetisi elinden alınan genç kadın, yaşadıklarını önce dokuduğu kumaşa işler, ardından mitolojik dönüşümüyle kuşların dünyasına katılır.

İnsan dilinde anlatamadığı acısı, bu kez doğanın sesleri arasında varlığını sürdürür. Böylece kırlangıcın ötüşü, mitolojik hafızada susturulmuş bir sesin yankısını taşırken sanatın ve anlatının insanın elinden alınamayacak ifade gücünü de hatırlatır.

Bir zamanlar insan olan bu iki kuşun sesinde, mitolojinin acıyla biçimlendirdiği bir geçmiş saklıdır.

Yunan mitolojisinde kuşa dönüşmek, kimi zaman insanın dayanamadığı bir acıdan kurtulmasının son yoludur. İnsan bedeni ortadan kalkar, fakat yaşananların izi başka bir varoluş biçiminde sürer. Philomela ile Prokne’nin kanat kazanması da geçmişlerini silmez. Gökyüzüne yükselseler bile hikâyeleri yeryüzünde kalır.

Bugün kırlangıç, pek çok kültürde baharın, dönüşün ve yuvaya bağlılığın simgesidir. Her yıl uzun göç yolculuklarından sonra yeniden aynı coğrafyalara ulaşması, insanın ait olduğu yere dönme arzusuyla ilişkilendirilir. Evlerin saçaklarına kurduğu yuvalar, onun insan hayatına ne kadar yakın bir kuş olduğunu gösterir.

Kırlangıçların yolculuğunda insanı en çok etkileyen, onca uzaklığın ardından bir yeri yeniden bulabilmesidir.

Denizin ortasında birbirine benzeyen kıyılar, gökyüzünde değişen rüzgârlar, geride bırakılan sayısız yol vardır. Yine de kırlangıç, kendisini bekleyen toprağa ulaşır.

İnsan da bazen hayatının büyük bir bölümünü, henüz tanımadığı hâlde kendisine ait olduğunu hissedeceği bir yere ulaşmak için geçirir. Kırlangıcın hafızasında sakladığı yolların nereye çıktığını bilemeyiz. Fakat insanın da tıpkı onun gibi, bütün uzaklıklara rağmen kendisini bekleyen bir kıyıyı bulabileceğine inanmak isteriz.

Belki de bazı kırlangıçlar, bütün o uzun yolları, rüzgârları ve denizleri, en başından beri ait oldukları Likya kıyılarına ulaşmak için aşar. Kim bilir…