Bacaları filtrelemek mi, düzeni tartışmak mı: İklim adaleti ne söylüyor?

İklim krizini konuşurken çoğu zaman teknik çözümlerin diline sığınıyoruz. Karbon ayak izi hesapları, yeşil enerji yatırımları, elektrikli arabalar, karbon yakalama tesisleri… Sanki ortada sadece bir mühendislik sorunu varmış ve doğru teknolojiyi bulduğumuzda her şey yoluna girecekmiş gibi davranıyoruz.

Oysa mesele yalnızca daha iyi teknolojiler geliştirmek değil. Biraz daha yakından baktığımızda, krizin bir sistem arızasından değil, mevcut küresel ekonomik düzenin işleyişinden kaynaklandığını görüyoruz. Sorun, sistemin çalışmaması değil; üretimi ve tüketimi sürekli artırmaya dayanan mantığıyla işlemeye devam etmesi.

Bunu soyut bir insanlık sorunu olarak ele almak da gerçeğin önemli bir bölümünü gözden kaçırmak olur. Yüzyıllardır doğayı sınırsız bir hammadde ambarı gibi kullanan bir büyüme iştahı var ortada. Üstelik faturayı ödeyenlerle sofradan doymuş kalkanlar da aynı değil.

Bugün atmosferi boğan tarihsel sera gazı yükünün büyük kısmı gelişmiş sanayi ülkelerinin hanesine yazılıyken; kuraklığın, aşırı hava olaylarının ve gıda krizinin en ağır yükünü emisyona katkısı neredeyse hiç olmayan kırılgan coğrafyalardaki ülkeler çekiyor. İşin ironik tarafı, "temiz dönüşüm" adı altındaki bu sürecin, özellikle sanayileşmiş Batı ülkelerinde çoğu zaman eski sömürü alışkanlıklarını yeni bir makyajla sürdürmesi şeklinde karşımıza çıkabilmesi.

Bataryalarımızı dolduracak kobalt için Kongo’daki madenlerde çocuk emeğine ve ekolojik yıkıma ses çıkarılmıyor. Elektrikli araçların lityumu için Şili’nin Atacama Çölü’nde yerel halkın içme suyuna mal olan havuzlar açılmaya devam ediyor.

Rüzgâr türbinleri ve motorlar için gereken nadir toprak elementleri ise Çin’in belirli bölgelerinde devasa kimyasal atık dağları bırakarak işleniyor. Sosyologların "ekolojik emperyalizm" dediği döngü tam olarak bu: Tüketim merkezlerindeki hayatı daha "yeşil" ve konforlu kılmak adına, işin kirli ve ağır maliyetini dünyanın başka köşelerine havale etmek.

İşte "iklim adaleti" talebi tam bu çelişkiden doğuyor. Mesele yalnızca emisyonları azaltmak değil; kimin ne kadar tükettiğini, kaynakları kimin kullandığını ve dönüşümün bedelini kimin ödediğini de sorgulamak. Karbon salımını azaltan teknolojilere elbette ihtiyacımız var; ancak bu dönüşüm küresel vicdan ve hakkaniyet zeminine oturmadıkça kalıcı bir ferahlama getirmeyecektir.

Tam da bu noktada, küresel iklim diplomasisinin en kritik dönüm noktalarından biri Türkiye’nin önünde duruyor. Antalya’da düzenlenecek COP31 Zirvesi, Türkiye’nin gelişmiş ekonomiler ile gelişmekte olan ülkeler arasında kuracağı diplomatik köprü sayesinde, iklim krizini soyut taahhütlerin ötesine taşıyacak önemli bir zemin sunuyor.

Türkiye’nin zirve için belirlediği "söylem yerine eylem" ve somut bir "uygulama COP’u" inşa etme hedefi yeşil dönüşümün yeni bir eşitsizlik ve maliyet transferi üretmesini engelleyecek bir iradeyi umarım tetikleyebilir. Kaynakların hakkaniyetle paylaşıldığı, kırılgan coğrafyaların sesinin duyulduğu ve teknolojinin sömürü değil adalet ürettiği bir zemin inşa etmek elbette mümkün.