Dr. Metin Aydın yazdı: Aydın’da nedeni bilinmeyen/bildirilmeyen ölüm artışları

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayınlanan “Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistikleri”, ülkemizde sağlık sisteminin niteliği, koruyucu sağlık hizmetlerinin etkinliği ve bu alanlardaki bölgesel eşitsizliklerin değerlendirilmesinde yararlanılan kaynaklardan biridir.

Dolayısıyla, yayınlanan verilerin güvenilir ve ayrıntılı biçimde sunulması, kamu politikalarının kanıta dayalı olarak belirlenmesi ve kamu kaynaklarının etkili kullanılması açısından önem taşımaktadır.

25 Haziran 2026 tarihinde yayınlanan, 2025 yılı Türkiye Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistiklerinde “Nedeni Bilinmeyen Ölümlerin” toplam ölümler içindeki oranının artışı dikkat çekicidir.

Türkiye’de 2024 yılında yüzde 5,2 olan nedeni bilinmeyen ölümlerin oranı, 2025 yılında yüzde 7,9’a yükselmiştir. Bazı illerdeki artış da dikkate çekicidir.

Örneğin Aydın’da 2024 yılında yüzde 17,3 olan nedeni bilinmeyen ölümlerin tüm ölümler içindeki oranı 2025 yılında yüzde 27,9’a; Osmaniye’de yüzde 8,4’ten yüzde 16’ya; Ankara’da ise yüzde 4,6’dan yüzde 11,3’e yükselmiştir.

Nedeni bilinmeyen ölümlerin bazı illerde ülke ortalamasının çok üzerinde olması ve artması, ölüm kayıtlarının niteliği ve iller arasında veri kalitesi farklılıkları konusunda soru işaretleri doğurmaktadır.

TÜİK’in ölüm ve ölüm nedeni istatistiklerine ilişkin verilerinden derlenen oranlar, Aydın ilinde “ölüm nedeninin bilinmediği” bildirilen vakaların toplam ölümler içindeki payında son yıllarda dikkat çekici bir artış yaşandığına işaret etmektedir.

Sürece bakıldığında 2022 yılından itibaren Aydın'da nedeni bilinmeyen ölüm oranı Türkiye ortalamasının üzerine çıkıyor.

Aydın'da oran 2019'da%2,3'ten 2025'te%27,9'a yükseliyor.

2025'te Aydın'ın oranı Türkiye ortalamasının yaklaşık 3,5 katı.

2019-2025 yılları döneminde nedeni bilinmeyen ölüm artış oranları Türkiye’de 1,5 kat iken,

2016–2021 yılları arasında dolaşım sistemi hastalıkları, Aydın'da ölümlerin çok önemli bir bölümünü oluşturmuştur. Nitekim Aydın ili, 2019 yılında Türkiye’de dolaşım sistemi hastalıklarına bağlı ölümlerin en fazla olduğu 1’ci il, 2020 ve 2021 yıllarında 2’ci il olmuştur.

Aynı dönemde Aydın’da kanser ve solunum sistemi hastalıklarına bağlı ölümlerde Türkiye ortalamasından fazla olmuştur.

Aydın’da ne oldu ise, 2022 yılından sonra TÜİK tarafından yayınlanan “Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistiklerine” bakıldığında dolaşım sistemi hastalıklarına, kansere ve solunum sistemi hastalıklarına bağlı ölüm sayılarının Türkiye ortalamasına göre giderek azaldığı, Aydın ilinin bu hastalıklara bağlı ölümlerin en düşük olduğu iller arasında yer almaya başladığı görülmekte.

Ne hikmetse Aydın’da bu süreçte nedeni bilinmeyen ölüm sayıları giderek artmakta, nitekim 2025 yılında Aydın ili Türkiye’de nedeni bilinmeyen ölümlerin en fazla olduğu 1’ci il olmuştur.

2025 yılında Aydın ili tüm ölümler arasında%27,9 nedeni bilinmeyen ölüm oranı ile bırakın Türkiye’de dünyada bile 1’ci sırada yer almıştır.

2025 yılında ve 2019-2025 döneminde Aydın’da nedeni bilinmeyen ölüm artışları, ölüm nedenlerinin belirlenmesi ve kayıt süreçlerinin incelenmesini gerektiren dikkat çekici bir istatistiksel bulgudur.

Buradaki en önemli soru, Aydın'da bilinmeyen ölüm nedenlerinin neden beş yıl içinde bu kadar yükseldiğidir.

Aydın’da bu büyüklükteki bilinmeyen ölüm artışın nedenini doğrudan çevre kirliliğine veya belirli hastalıklara bağlamak için resmi makamlarca açıklanmış yeterli kanıt yoktur.

Aydın’da öncelikle, ölüm nedenlerinin tespit edilmesi, belgelenmesi, TÜİK'e aktarılması ve TÜİK tarafından açıklanma süreçleri araştırılmalıdır.

Bu değişimin nedeninin yalnızca yüzdelik oranlardan hareketle belirlenmesi mümkün değildir.

Artışın gerçek ölüm nedenlerinin belirlenmesiyle, tıbbi belgelendirme süreçleriyle, veri sınıflandırmasıyla, kayıt ve veri aktarım uygulamalarıyla veya başka etkenlerle ilişkili olup olmadığının bilimsel ve idari açıdan açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.

Ölüm nedenlerinin doğru tespit edilmesi; halk sağlığı politikalarının oluşturulması, hastalık yükünün belirlenmesi, önleyici sağlık hizmetlerinin planlanması ve toplumun sağlık hakkının korunması bakımından önem taşımaktadır.

Aydın’da hava kalitesi, su kalitesi, gıda güvenliği, tarımsal kimyasallar ve jeotermal enerji üretimi gibi çevresel etkenlerin halk sağlığı üzerindeki etkileri bilimsel araştırmaya, şeffaf bir şekilde açıklamaya ve paylaşılmaya muhtaçtır.

Aydın halkının yaşadıkları, tespitleri ve gözlemleri, ölüme sebep olan hastalıkların ve nedeni bilinmeyen ölüm oranlarının yıllar içindeki anormal değişkenlik göstermesi bunu zorunlu kılmaktadır.

Aydın’da ölüm nedenleri neden daha fazla bilinmiyor?

Bu, öncelikle tıbbi belgeleme, tanı, kodlama ve veri kalitesi sorusudur.

Aydın'da belirli hastalıklara bağlı ölüm riski artıyor mu?

Bu ise hastalık türleri, yaşa göre ölüm hızları, çevresel maruziyetler ve diğer risk faktörleriyle incelenmesi gereken epidemiyolojik bir sorudur.

Aydın’da bilinmeyen ölüm nedenlerinin artışı, çevresel etkilerin gizlendiğini veya jeotermal tesislerin tek başına ölümlere neden olduğunu kanıtlamaz.

Fakat “Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistikleri” verilerindeki büyük ve açıklanmamış değişim; Aydın’da çevre kirliliği yapan unsurların ve çevre kirlilik sonuçlarının giderek artması; Aydın ilinin dünyada km2 yüzölçümü başına en fazla jeotermal kaynaklara bağlı enerji üretiminin yapıldığı il olması, jeotermal enerji santrallerinin kuruluş ve faaliyetleri sırasında şeffaf bir şekilde çalışmamaları ve denetlenmemeleri, havaya-suya-topraklara bırakılan akışkan ve yoğuşmayan gazların içerik ve miktarının şeffaf ve periyodik şekilde kamuoyu ile paylaşılmaması; ilgili kurumların açıklama yapmasını ve kayıtların şeffaf bir şekilde denetlenmesini zorunlu kılmaktadır.