Ödemiş ipeği ustalarının çırak ve maliyet kaygısı büyüyor

İzmir'in Ödemiş ilçesinde geleneksel ipek dokumacılığını sürdüren usta Emin Sevgel, artan maliyetler, ucuz ithal kumaşlarla rekabet ve çırak eksikliği nedeniyle mesleğin geleceğinden kaygı duyuyor. Sevgel, koza üretiminin yanı sıra dokumacıların da desteklenmesini isterken Ödemiş ipeği geleneğinin yeni kuşaklara aktarılması çağrısında bulunuyor.

Ödemiş ipeğinde ustanın çırak kaygısı İpek böceğinin beslenmesinden kumaşın dokunmasına kadar uzanan üretim, farklı aşamalarda bakım ve ustalık gerektiriyor. Ödemiş'te bu işi sürdüren Emin Sevgel, el emeğine dayalı dokumacılığın seri üretim ve ithal ürünlerle rekabet etmekte zorlandığını anlatıyor.

Günde 12 ila 13 saat tezgâh başında çalıştığını belirten Sevgel, maddi kazancın mesleğe bağlılığının gerisinde kaldığını söylüyor. Ustanın dikkat çektiği sorunlardan biri de mesleği devralacak yeni çırakların yetişmemesi.

Sevgel, zanaata duyduğu bağlılığı şu sözlerle dile getiriyor:'Bu meslek biraz hastalık, içine girince çıkamıyorsun.' Usta, gençlerin mesleğe yönlendirilmesini ve yerel dokuma geleneğinin korunmasını istiyor. Talebi, yalnızca kozaya değil, kumaş üretimine ve bu alanda çalışan zanaatkârlara da destek verilmesini kapsıyor.

Kozadan kumaşa uzanan üretim süreci Sevgel'in anlattığı üretim sürecinde ipek böcekleri dut yaprağıyla besleniyor ve yaklaşık 45 günlük bakımın ardından koza sarmaya başlıyor. Kozadan kumaşa geçişte ise kaynatma ve dokuma gibi ayrı işlemler bulunuyor.

Ödemiş ipeğinin coğrafi işaret belgesinde, dut yaprağıyla beslenen tırtılların büyümelerini tamamladıktan sonra koza ördüğü belirtiliyor. Belgede, kaynatılarak yumuşatılan kozadan ipek ucunun çıkarılması, ipliğin sarılması ve çile hâline getirilmesi üretim aşamaları arasında sıralanıyor.

Sevgel, geleneksel yöntemde zeytinyağlı sabunla kaynatmanın ve özenli dokumanın zaman aldığını ifade ediyor. Üretim, böceklerin beslenmesi için dut yaprağına bağlı olduğundan tarımsal ilaçların dut ağaçlarına ve ipek böceklerine zarar verme ihtimali de ustanın dile getirdiği kaygılar arasında yer alıyor.

İthal kumaşlar ve maliyet baskısı Sevgel'e göre ucuz ithal kumaşlar ve fabrikasyon üretim, geleneksel yöntemlerle çalışan ustaların rekabetini güçleştiriyor. İpek olmayan bazı kumaşların ipek olarak satıldığını da savunan usta, bunun hem üreticiyi hem de tüketiciyi olumsuz etkilediğini söylüyor.

Ustanın destek çağrısı, üretim zincirinin farklı aşamalarına ilişkin bir ayrımı ortaya koyuyor. Tarım ve Orman Bakanlığının ipek böcekçiliği desteklerine ilişkin bilgilerinde, üreticilere ücretsiz tohum dağıtımı ve şartları sağlayan kayıtlı üreticiler için yaş koza satışına bağlı ödeme yer alıyor.

Sevgel ise koza aşamasının yanında dokuma yapan ustaların ve kumaş üretiminin de desteklenmesini talep ediyor. Bu talebe ilişkin açıklanmış yeni bir karar veya takvim bulunmuyor. Ödemiş ipeğinin tescili ve Türkiye'de koza üretimi Ödemiş İpeği, Ödemiş Ticaret Odasının başvurusuyla 10 Şubat 2022'de mahreç işareti olarak tescillendi.

Tescil belgesinde ürünün coğrafi sınırı İzmir'in Ödemiş ilçesi olarak tanımlanıyor ve üretim aşamalarının bu sınır içinde gerçekleştirilmesi öngörülüyor. Belgede geleneğin yaklaşık 100 yıllık geçmişe sahip olduğu, ipeğin elde edilmesindeki yerel yöntemin ise ustalık gerektirdiği belirtiliyor.

Ödemiş Ticaret Odası koordinasyonundaki denetimlerin üretim yöntemini ve işaretin kullanımını kapsaması öngörülüyor. Türkiye genelindeki yaş koza verileri ise dokumacıların karşılaştığı sorunlardan ayrı bir tablo sunuyor.

Türkiye İstatistik Kurumuna göre 2025'te yaş ipek kozası üretimi bir önceki yıla göre yüzde 38,4 artarak 118 tona ulaştı. Bu rakam ülke genelindeki koza üretimini gösteriyor; Ödemiş'teki dokuma atölyelerinin sayısını veya çırak durumunu doğrudan ölçmüyor.