1 Kasım 1928 Yeni Türk Harflerinin Kabulü: Türkiye’nin yazı tarihinde büyük dönüşüm

Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en önemli kültür ve eğitim reformlarından biri olan Yeni Türk Harflerinin Kabulü’nün üzerinden 98 yıl geçti. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1 Kasım 1928’de 1353 sayılı “Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun”u kabul ederek Türkçenin yazımında Arap harfleri yerine Latin esasına dayanan yeni Türk alfabesinin kullanılmasını kararlaştırdı.

11 maddeden oluşan kanun, 3 Kasım 1928’de Resmî Gazete’de yayımlandı. Böylece yalnızca alfabe değişikliğini değil, devlet kurumlarından basına, eğitimden günlük yazışmalara kadar geniş bir alanı kapsayan yeni bir dönem başladı.

1 Kasım 1928’de ne oldu?

Türkiye Büyük Millet Meclisinin 3. Dönem 2. Yasama Yılı, 1 Kasım 1928 Perşembe günü başladı. Aynı gün “Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun” TBMM’de kabul edildi.

Kanunun birinci maddesinde, Türkçe yazmak için o tarihe kadar kullanılan Arap harflerinin yerine Latin esasından alınan ve kanuna ekli cetvelde gösterilen harflerin “Türk harfleri” adıyla kabul edildiği hükme bağlandı. Kanun 1 Kasım’da kabul edilmesine rağmen Resmî Gazete’de 3 Kasım 1928’de yayımlandı.

Bu nedenle 1 Kasım, yeni Türk harflerinin TBMM tarafından kabul edildiği tarih; 3 Kasım ise 1353 sayılı kanunun Resmî Gazete’de yayımlandığı tarih olarak kayıtlara geçti.

Alfabe konusu Cumhuriyet döneminde bir anda ortaya çıkmış bir tartışma değildi. Arap harflerinin Türkçenin ses özelliklerine uygunluğu, okuma ve yazmanın kolaylaştırılması ve yazı sisteminin değiştirilmesi gibi meseleler Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden itibaren tartışılıyordu.

Cumhuriyet’in kurulmasının ardından konu daha sistemli şekilde ele alındı. Yeni devletin eğitim politikaları, okuryazarlığın yaygınlaştırılması ve Türkçenin ses yapısına daha uygun bir yazı sisteminin oluşturulması hedefleri doğrultusunda Latin esaslı alfabe üzerinde çalışmalar yürütüldü.

Millî Eğitim Bakanlığı kaynaklarında da Arap alfabesinin Türkçenin ses yapısını karşılamada güçlükler taşıdığı ve okuma-yazmanın yaygınlaştırılmasının reformun başlıca gerekçeleri arasında bulunduğu belirtiliyor.

1928 yılı alfabe çalışmaları açısından dönüm noktası oldu

1928 yılı boyunca yazı ve rakam sisteminde önemli değişiklikler gerçekleştirildi. TBMM, 24 Mayıs 1928’de uluslararası rakamların kullanılmasına ilişkin düzenlemeyi kabul etti ve yeni rakamlar 1 Haziran’dan itibaren kullanılmaya başladı.

Yeni Türk alfabesi konusunda da uzmanların katıldığı çalışmalar yürütüldü. Latin esaslı harflerin Türkçenin ses yapısına nasıl uyarlanacağı, hangi harflerin kullanılacağı ve uygulamanın nasıl gerçekleştirileceği üzerinde duruldu.

Bu çalışmalar yalnızca masa başında bırakılmadı. Yeni harflerin halka tanıtılması için farklı şehirlerde uygulamalar yapıldı ve Mustafa Kemal Atatürk de sürecin doğrudan içinde yer aldı.

Atatürk yeni harfleri halka tanıttı

Yeni Türk harflerinin kamuoyuna tanıtılmasında en önemli dönüm noktalarından biri 9 Ağustos 1928’de İstanbul Sarayburnu’nda yaşandı. Mustafa Kemal Atatürk burada yaptığı konuşmada yeni Türk harflerini halka anlattı ve vatandaşların kısa sürede yeni yazıyı öğrenebileceğine olan inancını dile getirdi.

Atatürk daha sonraki haftalarda da yeni alfabenin öğrenilmesi için çeşitli çalışmalara katıldı. Dolmabahçe Sarayı’nda yapılan toplantılarda alfabe üzerinde değerlendirmeler gerçekleştirildi; yeni harflerin toplumun farklı kesimlerine öğretilmesi için hazırlıklar hızlandırıldı.

Böylece kanunun TBMM’de kabul edilmesinden önce yeni alfabe kamuoyunda tanıtılmaya ve uygulamalı olarak öğretilmeye başlanmış oldu.

29 harften oluşan Türk alfabesi kabul edildi

Latin esasına dayanan yeni Türk alfabesi 29 harften oluşturuldu. Alfabe, Türkçedeki sesleri karşılayacak biçimde düzenlendi ve Ç, Ğ, I, İ, Ö, Ş ve Ü gibi Türkçenin ses yapısı açısından önemli harflere yer verildi.

Harflerin kabulüyle birlikte konuşulan Türkçeyle yazı dili arasında daha güçlü bir ses-harf ilişkisi kurulması hedeflendi. Yeni sistemde kelimelerin ses özelliklerine daha yakın biçimde yazılması ve okuma-yazma öğretiminin kolaylaştırılması amaçlandı.

Bu yönüyle Harf İnkılabı yalnızca kullanılan işaretlerin değiştirilmesi değil, eğitim ve dil politikası açısından kapsamlı bir dönüşüm olarak uygulamaya konuldu.

Devlet dairelerinde yeni harflere geçiş takvime bağlandı

1353 sayılı kanun, yeni harflerin hangi tarihlerden itibaren kullanılacağına ilişkin ayrıntılı bir geçiş takvimi de belirledi.

Kanuna göre devlet daireleri ve kurumlarında yeni Türk harfleriyle yazılmış belgelerin kabul edilmesi zorunlu hale getirildi. Devlet işlemlerinde yeni yazıya geçiş için son tarih 1 Ocak 1929 olarak belirlendi. Bazı özel belge, kayıt ve basılı evrak için ise 1 Haziran 1929’a kadar geçiş süresi tanındı.

Tapu kayıtları, senetler, nüfus ve evlenme cüzdanları ile askerî kimlik belgelerinin de belirlenen takvim doğrultusunda yeni Türk harfleriyle düzenlenmesi kararlaştırıldı.

Gazeteler ve yayınlar da yeni harflere geçti

Alfabe değişiminin en hızlı görüldüğü alanlardan biri basın oldu. Gazete, dergi, ilan ve benzeri basılı materyallerin yeni Türk harfleriyle yayımlanması için belirli bir geçiş dönemi uygulandı.

1 Aralık 1928’den itibaren gazete ve dergilerin yeni harflerle yayımlanması zorunlu hale geldi. 30 Kasım 1928, birçok gazetenin eski yazıyla yayımlandığı son gün oldu.

Dönemin yayınları değişime farklı hızlarda uyum sağladı. TBMM arşivinde bulunan Muhit dergisinin ilk sayısının 1 Kasım 1928’de tamamen eski harflerle, ikinci sayısının eski ve yeni harflerin birlikte kullanıldığı biçimde, üçüncü sayısından itibaren ise tamamen yeni Türk harfleriyle yayımlandığı görülüyor.

Millet Mektepleriyle büyük okuma-yazma seferberliği başladı

Yeni alfabenin kabul edilmesinin ardından en önemli mesele, yetişkin nüfusa yeni harflerin öğretilmesi oldu. Bu amaçla Millet Mektepleri yaygınlaştırıldı ve yeni harfleri öğretmeye yönelik kapsamlı bir eğitim seferberliği başlatıldı.

24 Kasım 1928’de Millet Mektepleri Talimatnamesi yürürlüğe girdi. Mustafa Kemal Atatürk, Millet Mekteplerinin Başöğretmenliğini üstlendi.

Millet Mektepleri 1 Ocak 1929’dan itibaren şehir, kasaba ve köylerde faaliyete geçti. Okuma-yazma bilmeyen vatandaşlara yeni harflerle eğitim verilirken, eski yazıyı bilenlerin de yeni alfabeye geçişini sağlayacak kurslar oluşturuldu.

Kurslar yalnızca okuma-yazmayla sınırlı kalmadı

Millet Mekteplerindeki eğitim yalnızca harfleri öğrenmekten ibaret değildi. Kurslarda okuma-yazmanın yanında hesap, ölçüler, sağlık ve vatandaşlık bilgisi gibi alanlarda da eğitim verildi.

Millî Eğitim Bakanlığı kaynaklarına göre Millet Mekteplerine ilk yıllarda geniş katılım sağlandı. Eğitim faaliyetleri ülke çapında şehirlerden köylere kadar yayıldı ve yüz binlerce vatandaş yeni Türk harfleriyle okuma-yazma öğrendi.

Millet Mekteplerinde farklı eğitim düzeylerine yönelik sınıflar oluşturuldu. Okuma-yazma bilmeyenlerle eski yazıyı bilen ancak yeni harfleri öğrenmesi gereken kişiler için farklı programlar uygulandı.

Atatürk Başöğretmen olarak eğitim çalışmalarına katıldı

Mustafa Kemal Atatürk, yeni harflerin kabul edilmesini yalnızca yasal bir düzenleme olarak görmedi; uygulama ve öğretim çalışmalarına da doğrudan katıldı.

Yurt gezilerinde kara tahta başına geçerek vatandaşlara yeni harfleri anlattığı görüntüler, Harf İnkılabı’nın simgeleri arasına girdi. Eğitim seferberliğinin ülke genelinde yayılması için öğretmenlere, kamu görevlilerine ve okuma-yazma bilen vatandaşlara görev düştüğünü vurguladı.

Atatürk’ün Millet Mektepleri Başöğretmenliğini üstlenmesi de yeni yazının halka öğretilmesi sürecinin sembolik ve fiilî unsurlarından biri oldu.

Harf İnkılabı eğitim politikasını değiştirdi

Yeni Türk harflerinin kabul edilmesi, Cumhuriyet döneminin eğitim politikalarında kalıcı sonuçlar doğurdu. Yeni alfabenin ders kitaplarına, kamu yazışmalarına ve basılı yayınlara girmesiyle eğitim materyalleri de yeniden düzenlendi.

Özellikle yetişkin eğitiminin yaygınlaştırılması, halk eğitim kurslarının açılması ve okuryazarlığın artırılmasına yönelik çalışmalar yeni bir ivme kazandı. Alfabe öğretimi, Cumhuriyet’in ilk yıllarında eğitim politikasının temel başlıklarından biri haline geldi.

Harf değişikliği ilerleyen yıllarda Türk dili üzerine gerçekleştirilen diğer çalışmalarla da devam eden daha geniş bir kültür ve dil politikası sürecinin önemli aşamalarından biri oldu.

Değişim günlük yaşamın tamamına yayıldı

Yeni Türk harflerinin kullanımı kısa süre içinde yalnızca okullarla ve devlet daireleriyle sınırlı kalmadı. Dükkan tabelalarından gazete ilanlarına, mektuplardan resmî belgelere kadar günlük yaşamın hemen her alanında yeni yazıya geçildi.

Matbaalar yeni harf kalıpları temin etti, basılı eserler yeni alfabeyle hazırlanmaya başladı ve kamu çalışanlarına yeni yazının öğretilmesi için kurslar düzenlendi.

Böylece Türkiye, birkaç ay içerisinde günlük yazışma sisteminin önemli bölümünü yeni alfabeye geçiren kapsamlı bir dönüşüm yaşadı.

1 Kasım tarihinin Cumhuriyet tarihindeki yeri

1 Kasım 1928, Türkiye’de kullanılan yazı sisteminin yasal olarak değiştirildiği gün olması nedeniyle Cumhuriyet tarihinin önemli dönüm noktalarından biri kabul ediliyor.

Bu tarihte kabul edilen 1353 sayılı Kanun, Türkçenin Latin esasına dayanan 29 harfli alfabe ile yazılmasının hukuki temelini oluşturdu. Ardından başlayan Millet Mektepleri ve yaygın eğitim faaliyetleriyle düzenleme toplumun günlük yaşamına taşındı.

98 yıl sonra bugün kullanılan Türk alfabesinin hukuki temeli, TBMM’nin 1 Kasım 1928 tarihli kararıyla atılmış bulunuyor. Yeni Türk Harflerinin Kabulü, Cumhuriyet’in eğitim, kültür ve dil alanındaki en kapsamlı dönüşümlerinden biri olarak Türkiye tarihindeki yerini koruyor.