Atatürk’ü anarken İzmir İktisat Kongresini anlamak

Dün 10 Kasım’dı. 88 yıl önce Başkomutanımızı yitirdiğimiz o elim gün. Henüz siyasi bağımsızlığın kazanılmadığı, Cumhuriyet'in ilan edilmediği bir dönemde ekonomik bağımsızlığın nasıl sağlanacağını tartışmaya açan, bunun için mücadele başlatan bir ileri görüşü kaybettiğimiz gün.

Tam anlamıyla bağımsızlığın yalnızca işgalden kurtulmak ve kendi bayrağı altında yaşamak olmadığını bilen, kendi ekonomisine, üretimine, sermayesine, ticaretine sahip olmayanların önünde sonunda kaybedeceğini bilen bir bakışı kaybettik. O’na göre bir ülkenin bağımsızlığını ilan etmesi için Cumhuriyet'i beklemek gerekmiyordu.

Ekonomik bağımsızlığı inşa etmek için de Cumhuriyet'i beklemedi. Gazi Mustafa Kemal Atatürk, ekonomik bağımsızlığın nasıl elde edileceğinin yollarını Cumhuriyet henüz ilan edilmeden aramaya başlamıştı. Üstelik ortada ne bir üretim, ne bir sanayi, ne bir düzen vardı.

Hatta ortada bir devlet bile yoktu. Takvim yaprakları 17 Şubat 1923’ü gösteriyordu ki; Paşam İzmir İktisat Kongresini topladı. Cumhuriyet'in ilanına daha sekiz ay vardı. Mustafa Kemal, İzmir'de çiftçiyi, işçiyi, tüccarı ve sanayiciyi aynı masada buluşturmuştu.

İktisat Kongresi, binin üstünde katılımcı ile toplandı. Ekonominin yol haritası, daha Cumhuriyet kurulmadan tartışılmaya başlanmıştı. Atatürk, ekonomik bağımsızlığı, siyasi bağımsızlığın ardından ele alınacak bir mesele olarak görmüyordu.

Tam tersine, ikisini birbirinden ayrılmaz kabul ediyordu. İzmir İktisat Kongresi'nin önemi, yalnızca bir ekonomik program hazırlamış olması değildi. Tüm taraflarıyla masada herkesin bulunmasıydı. Bugün bile maalesef sağlayamadığımız bu galiba.

Sorunun tüm taraflarına danışmadan bir çözüm bulunmaya çalışıldığında bacaklardan birinin kısa kalması. 103 yıl önce böyle bir sorunumuz yokmuş belli ki. Kongre, yeni kurulacak bağımsız devletin nasıl bir ekonomik düzen kuracağına ilişkin farklı tüm kesimleri bir araya getirmişti.

Kabul edilen maddelere bakıldığında ekonomik bağımsızlığın temel ilkelerini ortaya koyuyordu. Yerli ham maddeye dayalı sanayinin geliştirilmesi, üretimin artırılması, küçük işletmelerin büyütülmesi, özel girişimin desteklenmesi ve özel sektörün üstlenemediği yatırımlarda devletin devreye girmesi bu yaklaşımın önemli başlıklarıydı.

Özel girişimlerden de bahsedildiğini gördüğümüz maddelerin çoğu hayata geçirildi. Ancak dünya 1929’da büyük bir şok ile karşılaştı. Adı tarih kitaplarına, iktisat kitaplarına “1929 Dünya Ekonomik Buhranı” diye geçen süreç henüz emekleme çabasındaki Türkiye Cumhuriyeti devletini daha korumacı önlemler almaya yöneltti.

Sümerbank'ın kuruluşu, şeker fabrikalarının açılışı, sanayi planları ve kamu yatırımları bu adımların sadece bazılarıydı. Hatta öyle ki, ekonomik kalkınmayı da sırf para olarak görmeyen Gazi Paşa, tüm bu yatırımların, sosyal tesisleri ile okullarıyla, lojmanlarıyla, tiyatrosuyla, sinemasıyla organize edilmesini istemişti.

Sadece hazinenin kasasına girecek para ile değil, halkın gelişmesi, eğitimi, öğretimi, mutluluğuyla tam bir bağımsızlık peşindeydi. Bugün ekonomik bağımsızlığı tartışırken de bu ayrımı yapmak gerekiyor. Sadece kağıt üzerinde GSYİH’nin ne olduğu değil, bu milli değerin nasıl paylaşıldığı önemli.

Ne kadar hakça bölüşüldüğü, ne kadar fırsat eşitliği sağladığımız önemli.1923'ün Türkiye'siyle 2026'nın Türkiye'si tabi ki aynı ekonomik koşullara sahip değil. O günün temel meselesi, savaşlardan çıkmış bir ülkeyi toparlamaktı.

Bugün ise bunca kazanımı elde etmiş bir ülkeyi korumak. Soruların bazıları hiç değişmedi: Ne kadarını kendimiz üretiyoruz? Üretirken ne kadar yerli teknoloji kullanıyoruz? İhracatımızın ne kadarı yüksek katma değer yaratıyor?

Yatırımlarımızı finanse edecek tasarrufu ne ölçüde kendimiz oluşturabiliyoruz? Yani ne kadar yerliyiz, ne kadar milliyiz diye soruyoruz. Daha yeni tüm dünya gibi bizim de gözümüz ABD ara seçimlerindeydi. Acaba Trump kaybederse ABD-Türkiye ilişkileri nasıl olur tartışmaları tüm kanalların akşam programlarının ana gündemiydi.

Yok F35’leri alabilir miyiz? Yok S-400’ler ne olacak? Bana sorarsanız gerçek bağımsızlık, ekonomik kararları kendi başına verebilme gücüdür. Kendi teknolojisini geliştiremeyen, enerji ihtiyacında dış kaynaklara bağımlı olan, üretiminin önemli bölümünde ithal ara mallarına ihtiyaç duyan, tasarruf açığını sürekli dış finansmanla kapatmak zorunda kalan bir ekonominin kırılganlıkları da yüksek olur.

Ve kendi ekonomik kararlarını kendi başına vermekte zorlanabilir. Diğer yandan yakın zamanda Ekonomi Nobeli’ni kazanan Daron Acemoğlu’nun çalışması da bir kez daha uluslararası düzeyde ortaya koydu ki; ekonomik bağımsızlık yalnızca üretimle sınırlı değil.

Hukukun üstünlüğü, öngörülebilirliği, kurumların güvenilirliği, para politikasının kredibilitesi, kurumların şeffaflığı, kişilerin eşitliği de bu bağımsızlığın parçaları. Sermaye yalnızca faiz oranına değil, kurallara ve o kuralların herkes için aynı olup olmadığına bakıyor.

Bir asır önce İzmir'de toplanan kongrenin bize hatırlattığı şey, ekonomik kalkınmanın kendiliğinden gerçekleşmeyeceği. Bunun için gerçekçi bir hedef, iyi bir program, güçlü kurumlar, sarsılmaz bir hukuk ve toplumsal mutabakat gerekiyor.

Ezcümle arkadaşlar, Atatürk'ü 10 Kasım'da anmak, yalnızca onun kazandığı zaferleri hatırlamak değil, henüz ortada Cumhuriyet bile yokken hangi meseleleri düşündüğünü de unutmamak demek. Biz Atatürk’ün çocuklarına bu yakışır.