5 soruda Varşova'yı kilitleyen siyasi kriz: Polonya'da neler oluyor?

GAZETE PENCERE - Polonya’da liberal Başbakan Donald Tusk hükümeti ile milliyetçi-muhafazakar çizgideki Hukuk ve Adalet Partisi’nin (PiS) desteklediği cumhurbaşkanı Karol Nawrocki arasında, kendisini en sert şekilde Anayasa Mahkemesi üzerinden gösteren siyasi kilitlenme hali krize dönüştü. Yıllardır süren, Anayasa Mahkemesi’nin meşruiyeti ve yargıç atamaları konusunda tarafları karşı karşıya getiren anlaşmazlık, 30 Ekim’de PiS’e yakın mahkeme başkanının görevden uzaklaştırıldığının duyurulması, protestolar ve polisin mahkeme yerleşkesine girmesiyle tırmandı.

KRİZİN TARAFLARI KİMLER?Bir tarafta, Donald Tusk’ın Avrupa Birliği yanlısı hükümeti ve onu destekleyen parlamento çoğunluğu bulunuyor. Hükümet, PiS iktidarı sırasında siyasallaştırıldığını savunduğu yargı kurumlarının bağımsızlığını yeniden kurmak istediğini söylüyor.

Diğer tarafta, PiS’in desteklediği Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki, Jarosław Kaczyński liderliğindeki PiS ve Anayasa Mahkemesi’nin mevcut yönetimi var. Bu kesim, hükümetin “hukukun üstünlüğünü yeniden tesis etme” gerekçesiyle yargıyı kendi kontrolüne almaya çalıştığını savunuyor.

Çatışmanın merkezindeki isim, mahkeme başkanı Bogdan Święczkowski. KRİZİN NEDENİ?Bugünkü çatışmanın kökleri, PiS’in 2015’te iktidara gelmesinin ardından yapılan yargı düzenlemelerine ve tartışmalı Anayasa Mahkemesi atamalarına uzanıyor.

Bu süreçte mahkemenin bağımsızlığı hem Polonya içinde hem Avrupa kurumlarında sorgulandı. AB Adalet Divanı, Aralık 2015’te üç yargıcın ve Aralık 2016’da mahkeme başkanının atanmasında temel kuralların ihlal edildiğini belirledi.

Mahkemenin, AB hukuku bakımından bağımsız, tarafsız ve kanunla kurulmuş bir yargı organının gereklerini karşılamadığı sonucuna vardı.2023’te iktidara gelen Tusk'ın temel vaatlerinden biri bu yapının değiştirilmesiydi. Ancak hükümetin girişimleri, önce Cumhurbaşkanı Andrzej Duda, ardından 2025’te göreve gelen Nawrocki tarafından engellendi.

Böylece parlamentoyu kontrol eden hükümet ile cumhurbaşkanlığı ve tartışmalı yargı kurumları arasında kalıcı bir kilitlenme hali oluştu. BU NOKTAYA NASIL GELİNDİ?Son aşamada anlaşmazlık, parlamentonun seçtiği yeni Anayasa Mahkemesi yargıçlarının göreve başlayıp başlayamayacağı üzerinde yoğunlaştı.

Nawrocki, Reuters’ın aktardığına göre parlamentonun belirlediği altı yargıçtan üçünün yeminini kabul etmedi. Święczkowski de mevcut parlamento çoğunluğunun seçtiği yargıçların görevlerini yapmasına izin vermedi. Adalet Bakanı Waldemar Żurek, bu engelleme nedeniyle mahkeme başkanı ve yardımcısının dokunulmazlıklarının kaldırılmasını istedi.30 Ekim’de çatışma doğrudan mahkemenin yönetimine sıçradı. Święczkowski ve yardımcısı Bartłomiej Sochański’nin görevden uzaklaştırıldığı duyuruldu.

Ancak mevcut yönetim bu işlemi tanımadı. Görevlerinin sürdüğünü, mahkemenin internet sitesinin hukuka aykırı biçimde ele geçirildiğini açıkladı. Dolayısıyla görevden uzaklaştırma kararının geçerliliği de anlaşmazlığın bir parçası haline geldi.

Mahkeme önündeki protestolarda bazı grupların çitleri aşması ve polise cisimler atmasının ardından polis yerleşkeye girdi, üç kişi gözaltına alındı. Senegal’e gitmekte olan Nawrocki de gelişmeler üzerine Polonya’ya dönme kararı aldı.

Buna karşılık ABD’nin Atlanta kentinde bulunan Dışişleri Bakanı Radoslaw Sikorski Anayasa Mahkemesi'ne yönelik polis müdahalesini savunarak, müdahalenin mahkemenin çalışmalarına yeniden başlamasını amaçladığını ifade etti. KİM, NEYİ SAVUNUYOR?tılan adımları geçmişteki hukuksuzlukları gidermek için gerekli görüyor.

PiS ise bunları Anayasa Mahkemesi’ne karşı bir “darbe” olarak nitelendiriyor. Krizi ağırlaştıran temel sorun, anlaşmazlığı çözmesi beklenen mahkemenin kendisinin anlaşmazlığın merkezinde olması. Hangi yargıcın hukuken görevde olduğu, kimin mahkemeyi yönetebileceği ve hangi kararların bağlayıcı sayılacağı konusunda ortak kabul bulunmuyor.

Bu nedenle mesele, hükümet ile muhalefet arasındaki siyasi rekabeti aşarak devlet kurumlarının birbirlerinin yetkisini ve meşruiyetini tanımadığı bir anayasal çıkmaza dönüşmüş durumda. POLONYA'NIN SİYASİ TABLOSU NASIL?15 Ekim 2023 parlamento seçimlerinde 460 sandalyeli Polonya meclisinde PiS listesi%35,38 oy oranı ve 194 milletvekili çıkararak birinci parti oldu.

Buna karşılık Tusk’ın Avrupa Birliği ile bütünleşmeyi ve PiS dönemindeki kurumsal değişikliklerin geri alınmasını savunan Yurttaş Koalisyonu%30,70 ile 157 sandalyeye sahip oldu. Bir başka deyişle milliyetçi-muhafazakar çizgideki PiS seçimden birinci çıktı ama hükümet kurmak için gereken 231 sandalyeye ulaşamadı.

Yurttaş Koalisyonu, merkez ve sağ çizgideki “Üçüncü Yol” ve sosyal demokrat çizgideki “Sol” ise toplam 248 milletvekiliyle çoğunluğu elde etti. Böylece Tusk başbakan oldu ve PiS’in sekiz yıllık iktidarı sona erdi.1 Haziran 2025 cumhurbaşkanlığı seçiminin ikinci turunda ise PiS’in desteklediği Karol Nawrocki,%50,89, Tusk çevresinin desteklediği Rafał Trzaskowski ise%49,11 oy aldı.

Nawrocki’nin seçilmesi Tusk’ın kendi siyasi çizgisine yakın bir cumhurbaşkanıyla çalışma beklentisini boşa çıkardı. Son örnekte görüldüğü üzere PiS’e de parlamentonun kritik kararlarını veto edebilme hakkı getirdi.