Kanada ile işbirliğinin şifreleri: Savunma, nükleer enerji ve ticarette yeni dönem

Dünyanın en büyük 11. ekonomisi olan Kanada, ABD ile yaşadığı tarife krizinin ardından ticari ortaklıklarını çeşitlendirmek için Türkiye ile işbirliği hamlesi yaptı. 1.1 trilyon dolarlık dış ticaret hacminin yüzde yaklaşık 70’ini ABD ile gerçekleştiren Kanada’nın, ticari ve ekonomik risklerin farkına vararak alternatif yol haritaları oluşturma çabası Ottowa yönetimini Ankara’ya yönlendirdi.

Mark Carney, Türkiye’ye özel ikili düzeyde resmi ziyaret gerçekleştiren ilk Kanada Başbakanı oldu. Ankara’da yeni imzalarla birlikte Türkiye-Kanada arasında yeni ortaklık adımları da atıldı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Başbakan Mark Carney, Kanada-Türkiye arasında ‘stratejik ortaklık’ başlatıldığını açıkladı.

Buna göre iki ülke arasında enerji, ticaret, savunma sanayi ve ulaştırma alanlarında yeni işbirlikleri yapılacak. Türk Eximbank ile Export Development Canada (EDC) arasında imzalanan işbirliği anlaşması da yeni yatırımları kolaylaştıracak.

STA İÇİN TEKNİK HEYET GELECEK Ankara’da yapılan açıklamalara göre 3 milyar dolarlık ticaret hacmi önce 5 milyar dolara, sonra 10 milyar dolara çıkarılacak. Bu kapsamda, yıllardır toplanmayan Karma Ekonomik ve Ticari Mekanizma (JETCO) toplantısı yeniden gerçekleştirildi ve Kanada-Türkiye Serbest Ticaret Anlaşması (STA) sürecinin ilk resmi turunun kasım ayında başlatılacağı ilan edildi.

Buna göre kasım ayında STA için teknik heyetler bir araya gelecek. Tarihi zirvede savunma, enerji, ulaştırma ve ticaret alanlarında atılan imzalar, masadaki niyetleri somut taahhüde dönüştürdü. Ankara’daki zirvede dikkati çeken en önemli başlıklar ise nükleer enerjide ve savunma sanayinde işbirliği oldu.

NÜKLEER ENERJİDE İŞBİRLİĞİ İMZASI Ankara’da imzalanan anlaşmalar, geçen aylarda Kanada’daki önemli temaslardan sonra hayata geçirildi. Mart ayında Toronto’da Kanada Maden Araştırmacıları ve Geliştiricileri Derneği (PDAC) Kongresi’nde Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar ve Kanada Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Tim Hodgson bir araya geldi.

Programda Türkiye Nükleer Enerji A.Ş. (TÜNAŞ) ile Kanada merkezli nükleer devi AtkinsRealis arasında Mutabakat Zaptı imzalandı. Bakan Bayraktar yaptığı açıklamada, “Kanada ile nükleer enerji alanındaki diyalogumuzda ana odağımız, CANDU reaktör teknolojisinin Türkiye’deki nükleer enerji projelerinde uygulanabilirliğine dönük bilgi ve teknik veri paylaşımının sağlanmasıdır.

Enerji sepetimizi çeşitlendirmek ve nükleer enerjinin kapasitesini artırmak için iki ülke arasındaki ortak çalışma potansiyeline büyük önem veriyoruz” dedi. CANDU REAKTÖRLERİNİN 4 AVANTAJI Türkiye ile Kanada arasında nükleer enerji alanında işbirliği adımlarıyla Kanada’nın CANDU reaktör teknolojisinin Türkiye’deki yeni nükleer santral projelerinde değerlendirilebilir.

CANDU’nun zenginleştirilmiş uranyuma ihtiyaç duymadan doğal uranyum kullanabilmesi, basınç tüplü tasarımı, alternatif yakıt çevrimlerine elverişliliği ve kullanılmış yakıtın yeniden değerlendirilmesine imkan sağlaması, Türkiye için dört açıdan stratejik avantaj sağlayabilir. TÜRKİYE İSTİSNAİ ORTAK Diğer yandan Kanada Başbakanı Carney, ticarette Türkiye ile stratejik ortaklık başlattıklarını belirterek, “Kanada güvenilir ortaklarla derin ortaklıklar kurmayı hedefliyor.

Bu açıdan Türkiye istisnai bir ortak” açıklamasını yaptı. Kanada’nın Türkiye ile işbirliği adımlarını, jeopolitik sıkışmanın hızlandırdığını belirten Kanada Türkiye İş Geliştirme Merkezi (CTBDH) Derneği Başkanı Mehmet Ekizoğlu, “Ankara-Ottawa hattında diplomatik çarkların bu denli hızlı dönmesini sağlayan asıl itici güç, dünyanın geleneksel dış politika ve güvenlik mimarisinde yaşadığı radikal kırılmada saklı” dedi.

Ekizoğlu, ABD’de Trump yönetiminin Kanada menşeli ürünlere ek gümrük vergileri koyması ve Kanada, Meksika ve ABD Serbest Ticaret Anlaşması (CUSMA) müzakerelerini kilitlenmeye sürüklemesi, Ottawa’da ilk büyük stratejik şoku yarattı. Hemen ardından iş başına gelen Mark Carney hükümeti, Washington ile yürütülen geleneksel müttefiklik ilişkisinin artık eski öngörülebilirliğinde olmadığını hızla idrak etti” diyerek, durum tespiti yaptı.

2027 İÇİN YOL HARİTASI HAZIRLANIYOR “Kamudaki bu güçlü iradeye iş dünyası da anında karşılık vererek kendi stratejik planlamalarını yapmaya başladı” diyen Ekizoğlu, şunları ifade etti: “İkili iş ilişkilerinde Kanada tarafındaki en önemli aktör olan Kanada-Türkiye İş Konseyi (CTBC-Canada Turkey Business Council), liderler tarafından belirlenen 10 milyar dolar ticaret hacmi hedefine ulaşmada 2027 yılı için kapsamlı bir yol haritası hazırlıyor. Direktör Mike Ward yönetiminde süreci Kanada tarafında titizlikle yürüten CTBC; işbirliğinde amiral gemisi olarak belirlenen enerji ile savunma ve havacılık sektörlerine odaklandı.

Bu çerçevede, 2027 yılında iki ülke arasında daha fazla sayıda ve daha gerçekçi ticaret heyetleri göreceğimiz kesin. Bu bağlamda 2027 yılı, diplomatik masada atılan imzaların sahaya yansıdığı ve her iki ülke iş insanlarının inisiyatifi ele alarak ticareti derinleştireceği kritik bir eşik olmaya aday.” BİRBİRİNİ TAMAMLAYAN YETENEKLER Ankara’da atılan imzalar Türkiye sanayisi için de yeni katalizör olacak.

Kanada heyetinin Türkiye ziyaretini değerlendiren MÜSİAD Kanada Başkanı Emre Büyükgöz ise şöyle konuştu: “Açıklanan çerçeve; enerji, sivil nükleer, kritik mineraller ve savunma sanayinde işbirliğine güçlü bir zemin oluşturuyor. Bizim değerlendirmemiz, asıl fırsatın iki ülkenin birbirini tamamlayan yeteneklerini ortak üretime ve yatırıma dönüştürmekte olduğu yönünde.

Kanada’nın teknoloji, finansman ve araştırma kapasitesiyle Türkiye’nin mühendislik, üretim ve uygulama kabiliyeti birlikte değerlendirildiğinde, iki ülkenin sınırlarını aşan bir ekonomik değer ortaya çıkabilir. Kanada’nın ihracat kredi ajansı (EDC) ile Türk Eximbank’ın üçüncü ülkelerdeki projelerde işbirliğini destekleyen mutabakatı da bu açıdan önemli.” KRİTİK MİNERALLERDE ORTAK GELİŞTİRME “Nükleer enerjiyle ilgili olarak reaktör teknolojilerinin yanında ekipman ve bileşen üretimi, tedarikçi yeterliliği, test ve sertifikasyon, teknik eğitim ve ortak araştırma alanlarında fırsatlar görüyoruz” diyen Büyükgöz, “Kritik minerallerde arama ve çıkarma aşamalarından işleme, rafinasyon ve ileri sanayinin kullanabileceği malzemelerin geliştirilmesine uzanan ortaklıklar değerlendirilebilir.

LNG’de uzun vadeli tedarik ve ilgili altyapı yatırımları; temiz enerjide ise depolama, şebeke çözümleri ve sanayinin enerji dönüşümü öne çıkabilir. Bunlar bizim somut işbirliği öngörülerimiz; hangi projenin hayata geçeceğini teknik uygunluk, ticari fizibilite ve ilgili izin süreçleri belirleyecek.

Bakanların ortak açıklaması da LNG tedariki, Kanada teknolojisine dayalı sivil nükleer işbirliği ve madencilikte kurumsal diyaloğu destekliyor” diye konuştu. İLK İŞARETLER SAHA EXPO’DA GÖRÜLDÜ İki ülke arasında gelişen ilişkilerin en önemli yansımalarından biri mayıs ayındaki SAHA Expo Fuarı oldu.

Fuarda Kanada Büyükelçiliği stant açtı; böylece yakınlaşma adımları somutlaşmaya başladı. Ayrıca haziran ayında Ottowa’daki görüşmelerin ardından yayımlanan Kanada-Türkiye Ekonomik Ortaklık Ortak Bildirisinde, “Temiz ve yenilenebilir enerji alanındaki fırsatları değerlendirmek üzere Kanada’nın CANDU teknolojisinin potansiyeli de dahil olmak üzere nükleer enerji alanındaki fırsatları araştırma konusunda mutabık kaldı” ifadesiyle yakınlaşma adımları enerji alanında da somutlaştı.

STA’NIN KAPSAMI BELİRLEYİCİ OLACAK Adım adım gelişen temasların devamında tarihte ilk kez bir Kanada Başbakanının Türkiye’ye özel ikili düzeyde resmi ziyarette bulunması, Türkiye açısından önemli bir fırsat olarak değerlendiriliyor. Bunun önemine dikkat çeken Ottowa eski Ticaret Müşaviri ve PineZone Danışmanlık Kurucusu Hasan Kocasoy ise şu yorumu yaptı: “Bu fırsatın kalıcı ekonomik sonuçlar doğurması için kamu kurumlarının, ihracatçı birliklerinin, iş dünyası kuruluşlarının ve özel sektörün birlikte hareket etmesi gerekiyor.

Kanada’dan ithalatta tarım ürünleri, havacılık, sanayi girdileri, enerji ve teknoloji alanları öne çıkabilir. İki ülkenin birbirini tamamlayan ekonomik yetenekleri, yalnızca nihai ürün ticaretinde değil, ortak üretim ve teknoloji geliştirme faaliyetlerinde de değerlendirilebilir.

STA’nın kapsamı bu nedenle belirleyici olacak. Anlaşmanın yalnızca gümrük vergilerini düşürmekle sınırlı kalmaması; hizmet ticaretini, kamu alımlarını, yatırım koşullarını, mesleki yeterliliklerin tanınmasını, dijital ticareti ve teknik engellerin azaltılmasını da ele alması önem taşıyor.

Özellikle hizmetler ve kamu alımları alanında sağlanacak gerçek pazar erişimi, Türk mühendislik ve müteahhitlik şirketlerinin Kanada’da iş geliştirme imkânlarını etkileyebilir.” SAVUNMADA İNSANSIZ SİSTEMLERDE İŞBİRLİĞİ MÜSİAD Kanada Başkanı Emre Büyükgöz, Kanada-Türkiye arasında savunma alanındaki muhtemel işbirlikleri hakkında şunları söyledi: “Savunmada insansız sistemler, sensörler, havacılık bileşenleri, ileri malzemeler ve ortak Ar-Ge gibi alanların değerlendirilmesini bekliyoruz. Yeni savunma sanayi mutabakatı, şirketlerin bu imkanları birlikte geliştirmesi için bir çerçeve sunuyor.

Bizim açımızdan başarı ölçüsü, bu çerçevenin siparişe, ortak üretime, teknoloji geliştirmeye ve iki ülkede nitelikli istihdama dönüşmesi olacak. Türkiye’nin kendi kabiliyetlerini geliştirdiği, Kanada’nın da sanayisini ve uluslararası ortaklıklarını büyüttüğü bir ilişkiyi önemsiyoruz.” İHRACATTA ÖNE ÇIKAN ÜRÜN GRUPLARI Hasan Kocasoy, Kanada-Türkiye mal ticaretiyle ilgili detaylar hakkında şunları söyledi: “Türkiye’nin Kanada’ya ihracatında sanayi ürünleri, makina ve ekipman, otomotiv yan sanayi, metal ürünleri, tekstil, gıda ve yapı malzemeleri gibi alanlarda fırsatlar araştırılabilir.

Tabii bu fırsatların her biri için gümrük vergilerinin yanı sıra teknik standartlar, sertifikasyon, ürün güvenliği, lojistik maliyetleri ve Kanada’daki dağıtım ağlarına erişim gibi konuların da değerlendirilmesi gerekiyor. Bununla beraber kimyevi ürünler, makina, demir-çelik, otomotiv, gemi ve işlenmiş gıda gibi farklı sektörler Kanada’ya sınırlı da olsa ihracat yapabiliyor.

Bu bakımdan, Kanada ile imzalanacak kapsamlı bir STA, bu sektörlerin pazara erişimini kolaylaştırabilir. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ticaret hacmini önce 5 milyar, ardından 10 milyar dolar seviyesine çıkarma hedefini dile getirmesi bu nedenle anlamlı.

Türk şirketlerinin Kanada pazarına daha fazla girmesi, Kanada firmalarının Türkiye’de ve üçüncü ülkelerde yeni projeler üstlenmesi, lojistik ve finansman imkanlarının geliştirilmesi gerekiyor. Asıl mesele, iki ülkenin birbirini yalnızca diplomatik ve askeri bir müttefik olarak değil, uzun vadeli birer ticari ortak olarak görmeye başlayabilmesi.”