Şanlıurfa’da sabun üretilen tarihî yapılar! Birecik’in unutulan zanaat mirası

Şanlıurfa’nın Birecik ilçesi, 19. yüzyılda sabun üretimi için özel yapıların inşa edildiği merkezler arasında yer alıyordu. İlçenin bu geçmişini inceleyen akademik araştırmada Mıstıkoğlu Sabunhanesi ve Akçakanat Sabunhanesi, farklı mimari özelliklere sahip iki tarihî üretim yapısı olarak ele alındı.

İstanbul Üniversitesi Art-Sanat dergisinde Müge Çiftyürek ve Kasım İnce imzalı çalışma, Anadolu’daki sabunhanelerin mimari özelliklerini karşılaştırıyor. Antakya’daki Selahattin Ökten Sabunhanesi’nin merkezde bulunduğu araştırmada Birecik’in geleneksel sabun üretim kültürüne de yer veriliyor.

Birecik’teki Mıstıkoğlu Sabunhanesi 19. yüzyıl sonuna tarihlendiriliyor

Araştırmada incelenen yapılardan Mıstıkoğlu Sabunhanesi, 19. yüzyıl sonuna tarihlendiriliyor. Yapı, bir avlunun üç tarafını çevreleyen bölümlerden oluşan iç avlulu sabunhaneler arasında sınıflandırılıyor.

Bu mimari düzen, sabun üretimiyle bağlantılı farklı bölümlerin ortak bir avlu çevresinde konumlandığı yapı tipini temsil ediyor. Araştırmacılar, Anadolu’daki tarihî sabunhaneleri plan özelliklerine göre üç ana grupta değerlendiriyor.

Akçakanat Sabunhanesi 1950 tarihiyle anılıyor

Birecik’in sabun üretim geçmişinde yer alan bir diğer yapı ise Akçakanat Sabunhanesi. Akademik çalışmada 1950 tarihiyle anılan yapı, sonradan yapılan müdahalelerle sabunhaneye dönüştürülen avlusuz örnekler arasında gösteriliyor.

Araştırmaya göre avlusuz sabunhaneler genel olarak dikdörtgen kütleli, iki katlı ve doğrudan sokaklarla sınırlandırılmış yapılardan oluşuyor. Akçakanat Sabunhanesi de bu mimari sınıflandırma kapsamında değerlendiriliyor.

Birecik’te sabun kalıplarına saraba deniliyordu

Çalışmanın dikkat çeken ayrıntılarından biri, geleneksel sabun üretiminde kullanılan yerel terimler. Araştırmada, sabun hamurunun döküldüğü kalıpların Birecik’te saraba olarak adlandırıldığı belirtiliyor.

Aynı üretim aracına Antakya, Kilis ve Nizip’te ise masara adı veriliyordu. Bu farklılık, aynı zanaatın bölgedeki merkezlerde kendine özgü terimlerle sürdürüldüğünü ortaya koyuyor.

Araştırmada ayrıca bölgedeki sabunhanelerin mimarisinde sivri kemerler, tonozlu bölümler, taş kazanlar, ocaklıklar ve zeytinyağı kuyuları gibi üretimle bağlantılı unsurlar ele alınıyor.

Sabunhanelerin yer seçiminde duman ve ulaşım etkiliydi

Akademik çalışmaya göre Birecik, Antakya, Gaziantep, Nizip ve Kilis çevresindeki sabunhaneler çoğunlukla yerleşim merkezlerinin dışında kuruluyordu. Bu tercihte üretim sırasında ortaya çıkan duman ve kokunun yerleşimleri rahatsız etmemesi ile taşımacılığın kolaylaştırılması etkiliydi.

Yerleşim merkezlerinde bulunan sabunhaneler içinse çarşı ve pazar gibi ticaret alanları tercih ediliyordu. Böylece sabun üretim yapılarının konumunda hem üretim koşulları hem de ticari ihtiyaçlar belirleyici oluyordu.