Sırbistan’ın yeni yol haritası ne olacak?

Sırbistan’da 12 yıllık Aleksandar Vucic dönemi sona erdi. Kasım 2024'te Novi Sad’daki facianın ardından başlayan öğrenci protestolarından doğan, “Öğrenci Listesi” seçimi kazandı. Seçimin ardından Sırbistan parlamentosunda yalnızca iki liste temsil ediliyor.

Öğrenci Listesi ve Vucic’in partisi olan Sırp İlerleme Partisi (SNS). Vucic’in partisi iktidarı kaybetse de, yaklaşık 1,7 milyon seçmenin desteğiyle en güçlü muhalefet olarak siyasete devam edecek. Sıradışı olarak değerlendirilen bu hareketin yapısını ve oluşumunu, Vucic’in neden kaybettiğini uzmanlara sorduk.

Sırbistan Jeostratejik Araştırmalar Merkezi Genel Müdürü Dragana Trifkovic Öğrenci Listesi’nin heterojen yapısına vurgu yaparak dış politikada çatışmaların kaçınılmaz olduğunu vurguladı. Öğrenci Listesi’nin şimdilik dış politikadan çok iç politikaya odaklı olduğunu ifade eden Trifkovic, “Vucic’in iktidarı; medya üzerindeki hâkimiyete, siyasi hesaplara, iktidar partisinin kurumlar üzerindeki kontrolüne ve çıkar ilişkilerine dayanıyordu.” ifadelerini kullandı.

Trifkovic, şunları söyledi: Dragana TrifkovicVUCİC’İN İKTİDARI KONTROL VE ÇIKAR İLİŞKİLERİNE DAYANIYORDUVucic’in iktidarı; medya üzerindeki hâkimiyete, siyasi hesaplara, iktidar partisinin kurumlar üzerindeki kontrolüne ve çıkar ilişkilerine dayanıyordu. Protestoların etkisi, yönetimin öngördüğünden çok daha derin oldu.

Protestolar, sistematik yolsuzluk, siyaset ile suç örgütleri arasındaki ilişkiler, kurumların kötüye kullanılması ve hükümetin hesap verme sorumluluğu gibi konuları gündeme taşıdı. Bence bu seçimlerde iki etken belirleyici oldu: Değişim isteyen vatandaşların kitlesel katılımı ve oy verme süreciyle seçimlerin çok daha etkili biçimde denetlenmesi.

Bu iki etken, seçimlere müdahale etme imkânını önemli ölçüde daralttı. Vucic, Sırp toplumundaki değişimin ne kadar derin olduğunu küçümsediği ve yıllardır iktidarını sürdürmesini sağlayan siyasi kontrol mekanizmalarının etkisini abarttığı için kaybetti.

Bojan Vulin‘BAŞBAKAN ADAYLARI’Öğrenci Listesi, öğrencilerin doğrudan demokrasi yöntemiyle karar aldığı öğrenci genel kurullarında (plenümlerde) şekillendi. Akademisyen Radomir Saicic’nin kamuoyuna yaptığı açıklamaya göre adaylar, geleneksel parti hiyerarşisinden ve tek bir liderin belirleyici etkisinden bağımsız olarak, öğrencilerin oylarıyla seçildi.

Doğal olarak, toplumun bu kadar geniş kesimlerinin desteğini kazanan bir hareket, farklı siyasi ve kurumsal çevrelerin etkisi altına girme girişimleriyle de karşılaştı. Siyasi partiler hareket üzerinde etkili olmaya çalıştı, iktidar kendi çevresindeki kişiler aracılığıyla sürece müdahale etmeyi denedi ve yabancı siyasi aktörler de hareketle ilgilendi.

Ancak etkileme girişimleriyle karar alma sürecini gerçekten kontrol etmek arasında ayrım yapmak gerekiyor. Bu tür etkilerin aday listesinin oluşumunu belirlediği sonucuna varmak için yeterli kanıt bulunmuyor. Gelecekteki başbakanın kim olacağına ilişkin ise henüz kesin bir açıklama yapılmadı.‘ÖĞRENCİ LİSTESİ’NİN HETEROJEN YAPISI’Öğrenci Listesi, farklı siyasi ve ideolojik görüşleri bir araya getiren bir yapıya sahip.

Bu durum şaşırtıcı değil; çünkü liste, önceden belirlenmiş bir ideoloji etrafında kurulan bir siyasi partiden değil, toplumun geniş kesimlerini bir araya getiren bir hareketten doğdu. Listede sol ve toplumcu çevrelerden liberallere ve sivil toplum temsilcilerine, muhafazakâr ve milliyetçi kesimlerden gelenekçi isimlere kadar farklı görüşleri benimseyen kişiler yer alıyor.

Bu kişileri bir araya getiren unsur, aynı ideolojiyi paylaşmaları değil; mevcut siyasi düzenin değişmesi, kurumların yeniden işler hâle gelmesi, hukukun üstünlüğünün sağlanması ve yolsuzlukla mücadele edilmesi gerektiği konusunda uzlaşmaları. Normal koşullarda siyasi yelpazenin farklı taraflarında yer alabilecek kişilerin birlikte hareket edebilmesini sağlayan da bu ortak hedefler oldu.‘ÖĞRENCİ LİSTESİ İÇ POLİTİKAYA ODAKLANACAK’Bununla birlikte, dış politika, Avrupa Birliği, Rusya ve NATO ile ilişkiler ve Sırbistan’ın ekonomik kalkınma modeli gibi konularda görüş ayrılıklarının ortaya çıkması kaçınılmaz.

Adaylar arasında Avrupa ile bütünleşmeyi destekleyenler olduğu gibi, ülkenin egemenliğinin korunmasına, askerî tarafsızlığa ve Rusya başta olmak üzere Batı siyasi bloğunun dışındaki ülkelerle iş birliğinin geliştirilmesine daha fazla önem verenler de bulunuyor. Şimdilik Öğrenci Listesi’nin ortak programı, dış politikadan çok ülke içindeki reformlar konusunda netleşmiş durumda.

Ancak Sırbistan’ın karmaşık jeopolitik konumu, yeni hükümetin ulusal çıkarları temel alan kapsamlı bir dış politika stratejisi belirlemesini gerektirecek. Kosova ve Metohiya meselesi de bu süreçte önemli bir yer tutacak.

Sırbistan’ın toprak bütünlüğünün korunması ve Anayasa’ya bağlı kalınması temel ilkeler olsa da Priştine yönetimine ve uluslararası aktörlere yönelik somut bir politika belirlemek için net kararlar alınması ve siyasi uzlaşma sağlanması gerekecek. SOSYALİSTLER HAREKETİ YÖNETİCİ BOJAN VULİN:SIRBİSTAN’IN ULUSAL ÇIKARLARI TEHLİKEDEVucic dönemi iktidar ortağı Sosyalistler Hareketi Uluslararası İlişkiler Komitesi Başkanı Bojan Vulin Aydınlık Avrupa’nın sorularını yanıtladı.

Sırbistan’ın iki partili siyasi sisteme geçtiğini vurgulayan Vulin, Öğrenci Listesi’nin Avrupa Birliği elitleri ve iktidara geri dönmeyi amaçlayan yozlaşmış siyasetçilerce oluşturulduğunu ifade etti. Vulin şunları söyledi:‘VUCİC SIRBİSTAN’DA SAYGINLIĞA SAHİP SİYASETÇİ’İktidar koalisyonu seçimleri kaybetti, ancak ne Aleksandar Vucic’i ne de birlikte savunduğumuz politikaları terk ediyoruz.

Partimiz, Sosyalistler Hareketi, seçim listesinde yer almıyordu, ancak üyelerimizi ona oy vermeye çağırdık. Koalisyonunun seçimlerdeki yenilgisine rağmen, Vucic Sırbistan’da en fazla destek ve saygınlığa sahip siyasetçi olmaya devam ediyor; zira sözde “Öğrenci Listesi”nin bir lideri yok, sadece seçim listesinin başında yer alan bir kişi var.‘SIRBİSTAN İKİ PARTİLİ SİYASİ SİSTEME GEÇTİ’Artık parlamentoda temsil edilen sadece iki seçim listesi bulunmaktadır ve Sırbistan, çok partili bir sistemden fiilen iki partili bir siyasi sisteme geçmiştir.

Vucic’in partisi artık iktidarda olmasa da, en güçlü muhalefet partisi olmaya devam etmektedir. Partinin, yenilgiye uğramasına rağmen dağılmadığı ve hâlâ arkasında 1,7 milyon seçmen bulunduğu görülmektedir; bu durum, partinin iktidara geri dönüşü ve gelecekteki siyasi mücadelesi için bir temel oluşturmaktadır.

En büyük hata, partimizin, yani Sosyalistler Hareketi'nin başkanı Aleksandar Vulin'in yıllardır uyardığı süreçlerin zamanında durdurulmamasıydı. Renkli devrimin gücü ve Sırbistan'a karşı yürütülen özel savaş mekanizmaları hafife alındı.

Yabancı istihbarat servislerinin ve yalnızca hükümeti değil, Sırbistan'ın Rusya, Çin, Kosova ve Metohiya ile Sırp Cumhuriyeti'ne yönelik politikalarını da değiştirmeye çalışan Batılı siyasi merkezlerin faaliyetleri konusunda uyardık.‘ÖĞRENCİ LİSTESİ AB ELİTLERİNİN OLUŞTURDUĞU KOALİSYONDUR’Seçim sonuçlarını kabul ediyoruz; iktidar koalisyonunun yenilgisini kabul etmesi ve iktidarı barışçıl bir şekilde devretmesi, Vucic yönetimindeki Sırbistan’ın demokratik bir ülke olduğunun en iyi kanıtıdır. Bu durum, siyasi rakiplerimizin ve yurtdışındaki aynı görüşteki destekçilerinin aylardır defalarca dile getirdikleri, Vucic’in bir seçim yenilgisini asla kabul etmeyeceği ya da barışçıl bir iktidar devrini izin vermeyeceği yönündeki iddialarını çürütmüştür.

Bu iddiaların yalan olduğu ortaya çıkmıştır. “Öğrenci Listesi”, Avrupa Birliği ve onun yapılarının etkisi altında olan eski rejimin siyasi güçleriyle, iktidara geri dönmeyi amaçlayan yozlaşmış elitlerin oluşturduğu bir koalisyondur.

Bizim görüşümüze göre, öğrenciler siyasi piyonlar olarak kullanılırken, onların katılımından elde edilen gerçek siyasi kazançları başkaları topladı.‘DIŞ POLİTİKADA SIRBİSTAN’A ZARAR VERECEK DEĞİŞİKLİKLER BEKLİYORUZ’Dış politika konusunda ise Sırbistan’a zarar verecek değişiklikler bekliyoruz. Rusya’ya yaptırımlar uygulayacaklarına, Kosova ve Metohija’nın bağımsızlığını tanıyacaklarına, Çin ile ekonomik ve stratejik işbirliğini kökten değiştireceklerine ve sadece Sırp Cumhuriyeti’ne yönelik önceki politikadan değil, aynı zamanda bölge genelindeki Sırp ulusal meselesinden de vazgeçeceklerine inanıyoruz.

Hayal etmesi zor olsa da, seçim kampanyası boyunca stratejik öneme sahip tek bir soruya bile cevap vermeyi ya da bu konulardan herhangi biri hakkında net bir tutum sergilemeyi reddettikleri bir gerçek. Şimdi ise, bizim görüşümüze göre, kamuoyu diyaloğu kisvesi altında, Sırbistan için kalıcı sonuçlar doğuracak kararlar alacaklar.

Halk, hükümet değişikliği için oy verdi, Sırbistan’ın ulusal çıkarlarından vazgeçilmesi için değil. ÖNEMLİ OLAN BAŞBAKAN DEĞİL, ONU YÖNETENBu seçim kampanyası sırasında muhalefetin sosyal medya ve internet propagandasına her gün 1,2 milyon avro kadar harcadığına dair bir başka dikkat çekici tahmin de bulunmaktadır.

Bize göre bu, ne kadar para yatırıldığını, kampanyanın ne kadar iyi organize edildiğini ve Sırbistan’da hükümeti değiştirmeye ne kadar güçlü bir şekilde odaklandığını göstermektedir. Şimdi daha da önemli bir soru ortaya çıkıyor.

Başbakan kim olacak ve Sırbistan’ı gerçekte kim yönetecek? Öğrenci genel kurullarının milletvekillerini veya hükümeti denetleme konusunda anayasal bir yetkisi bulunmamasına rağmen, bunlar siyasi meşruiyet kaynağı olarak gösteriliyor.

Gerçek etkinin, yabancı siyasi merkezler de dahil olmak üzere, tüm süreci gölgeden yönetenlerin elinde kalacağından korkuyoruz. Bu nedenle bizim için en önemli soru, başbakanın adının ne olacağı değil, ona talimatları kimin vereceği ve kime hesap vereceği.

Sırbistan, resmi olarak Belgrad’da otururken kararlarını yurtdışından gelen talimatlara göre alan bir hükümetle kalmamalıdır. ÖĞRENCİLER SİYASETİN EZBERİNİ BOZDUSiyaset Bilimci Dr. Ümit Nazmi Hazır ile Sırbistan seçim sonuçlarını değerlendirdik.

Vucic iktidarının değişeceğinin sokaktaki heyecandan belli olduğunu ifade eden Hazır, “Öğrenci listesi, entelektüeller ülkeyi yönetebilir mi sorusuna da belki yanıt olacak.” dedi. Hazır şunları söyledi:‘VUCİC İKTİDARININ DEĞİŞECEĞİ BELLİYDİ’Seçim süresi boyunca ve halen Belgrad’da olan birisi olarak şunu söyleyebilirim ki, Vucic iktidarının değişeceği toplumdaki ve sokaktaki heyecandan belliydi.

İnsanlarla konuştuğumda da Vucic’ten şikayet ediyorlardı. Hatta koyu muhalif bir Sırp bana şunu söylemişti: “Vucic dönemi, Osmanlı döneminden bile daha kötü. Osmanlı döneminde kiliseye dokunulmuyordu; Vucic ise kiliseyi bile satın aldı.” Tabi Vucic’i destekleyen kesim de vardı, özellikle küçük şehirlerde ve orta-üstü yaş grubundan.

Peki neden seçimleri ilan etti sorusuna gelirsek? Vucic 12 yıldır Sırbistan siyasetini kontrol eden, devlet mekanizması ve medya üzerindeki etkisiyle seçim kampanyalarında önemli avantajlara sahip olan bir lider. Muhtemelen erken seçimle siyasi inisiyatifi yeniden ele alabileceğini düşündü.‘PARTİLER ÜSTÜ BİR HAREKET İKTİDARIN DEĞİŞEBİLECEĞİNİ GÖSTERDİ’Bir siyaset bilimci olarak Sırbistan’daki seçim sonuçlarını demokrasiler açısından çok önemli buluyorum.

Partiler üstü bir hareket, iktidarın nasıl değişebileceğini gösterdi. Siyasi partilerin yetersiz kaldığında toplumsal hareketin nasıl farklı yöntemle siyasi mobilizasyona dönüştüğünün de güzel bir örneği Sırbistan. Lidersiz ve yatay örgütlenme modeli izlediler.

Bu yüzden Sırbistan geleneksel siyasi partilerin dışında gelişen bir hareketin iktidara gelmesi bakımından elzem. ENTELLEKTÜELLER ÜLKE YÖNETEBİLİR Mİ?Hareket, Kasım 2024'te Novi Sad'daki facianın ardından başlayan öğrenci protestolarının kitleselleşmesiyle doğdu.

Üniversite blokajları ve ülke çapındaki gösteriler zamanla yolsuzlukla mücadele ve siyasi değişim talebine dönüştü. Hareket içerisinde akademisyenler, hukukçular, sanatçılar ve farklı meslek gruplarından insanlar yer alıyor.

Hatta hareketin çıkardığı 250 kişilik aday listesinde 100’den fazla doktora derecesine sahip aday var. Öğrenci listesi entelektüeller ülkeyi yönetebilir mi sorusuna da belki yanıt olacak. Hareketin tam olarak bir lideri yok.

Her ne kadar kendisini hareketin lideri değil, üyesi olarak tanımlasa da; Novi Sadlı kardiyolog ve akademisyen Ilija Srdanovic daha fazla ön plana çıkıyor. O başbakan olabilir.‘ÖĞRENCİ LİSTESİ ADAYLARININ BELİRLENMESİ’Öğrenci Listesi'nin özgün yanı, geleneksel siyasi partilerdeki gibi tek bir genel başkanın, liderin adayları belirlediği bir sistemle çalışmaması.

Hareket, üniversitelerdeki öğrenci genel kurulları, yani plenumlar üzerinden örgütleniyor. Kararlar mümkün olduğunca kolektif tartışma ve oylamayla alınıyor. Sırbistan genelinde 80'den fazla plenumun katıldığı süreçte 250 kişilik listenin kontenjanları altı üniversite merkezine dağıtıldı.

3 aşamalı seçim oldu: Aday önerme, yerel değerlendirme ve seçim, veto ve nihai liste. Süreç, yerel önerilerle başlayan ve farklı üniversitelerin değerlendirmelerine açık olan kolektif bir mekanizma olarak gelişti. Bu modelin demokratik açıdan önemli bir iddiası var: Siyasi temsilin yalnızca profesyonel siyasetçilerin tekelinde olması gerekmiyor.