Görünmeyen yüzler: En büyük engel zihinlerdeki tutumlar mı?

Sokakta yürürken kaç kez tekerlekli sandalyede birine yol verdiniz ama gözlerinin içine bakmaktan kaçındınız? Ya da bir resmi dairede engelli bir vatandaşın işlemlerini yaparken görevlinin ona değil de yanındaki refakatçisine hitap ettiğine şahit oldunuz mu?

Dünya genelinde 1 milyardan fazla, ülkemizde ise nüfusun yaklaşık%12,29'unu oluşturan engelli vatandaşımız bulunuyor. Ancak sorun sadece sokaktaki kaldırım yüksekliği veya binaların erişilebilirliği değil. En büyük ve en yaralayıcı duvarlar; toplumsal tutumlardan, ön yargılardan ve empati yoksunluğundan örülüyor.

Bingöl Üniversitesi'nden Dr. Öğr. Üyesi Yunus Bucuka’nın 546 engelli bireyin katılımıyla gerçekleştirdiği Engellilerde Sosyal Dışlanma Ölçeği (ESDÖ) araştırması, engelliliğin bedenle sınırlı olmadığını, asıl kısıtlamanın toplumsal tutumlardan kaynaklandığını bilimsel olarak ortaya koyuyor.

Araştırmanın özellikle "Sosyal Hayata Katılımdan Dışlanma" boyutu, toplum olarak yüzleşmemiz gereken acı gerçekleri tek tek sıralıyor:

"Beni değil, engelimi görüyorlar"

Araştırmaya katılan engelli bireylerin önemli bir kısmı, gündelik yaşamlarında toplumdan olumsuz tutum ve davranışlar gördüklerini ifade ediyor. Yolda yürürken maruz kalınan acıyan bakışlar ya da aşırı korumacı ama özgürlüğü kısıtlayıcı tavırlar, bireylerde "kendini toplumdan dışlanmış hissetme" duygusunu tetikliyor.

Zamanla bu durum, engelli bireyin çareyi kalabalıklardan uzak durmakta ve evine çekilmekte bulmasına yol açıyor.

Aile içi kararlardan evliliğe uzanan yalnızlık

Toplumsal tutumlar sadece yabancılardan gelmiyor; ne yazık ki en yakın çevreye kadar uzanabiliyor. Araştırma bulguları, engelli vatandaşlarımızın aile içi karar süreçlerinde fikirlerinin sıkça göz ardı edildiğini gösteriyor.

Bunun da ötesinde, toplumun "engelli birey aile kuramaz ya da evlenemez" şeklindeki kalıplaşmış yargıları yüzünden, engelli bireyler evlenme ve aile kurma hususunda ciddi güçlüklerle karşı karşıya kalıyor.

Hizmet alırken bile incinmek

Daha da üzücü olanı; kamu kurumlarında, okullarda ve hatta sağlık merkezlerinde karşılaşılan olumsuz tutumlar. Araştırma kapsamındaki ifadeler; resmi dairelerde karşılaşılan kötü muameleyi, okullarda öğretmen ve arkadaş desteğinin yetersizliğini ve sağlık çalışanlarından görülen olumsuz tavırları açıkça belgeliyor. Oysa bu mekânlar, ayrımcılığın en son yaşanması gereken yerler olmalı.

Ne yapmalı

Dr. Yunus Bucuka'nın bu çalışması, engelliliği medikal bir sorun olmaktan çıkarıp toplumsal bir sorumluluk alanı olarak tanımlamamızı sağlıyor. Physical engelleri çözmek için asfalt dökmek ya da rampa yapmak yeterli olabilir; ancak zihinlerdeki ve tutumlardaki engelleri yıkmak için köklü bir zihniyet dönüşümüne ihtiyacımız var.

Engelli bireyleri acınacak kişiler veya yardım nesnesi olarak değil; hayatın her alanında eşit hakkı olan bireyler olarak gördüğümüz gün gerçek bütünleşmeyi sağlayacağız.