Rusya’dan iklimde kalkınma modeli

İklim değişikliğiyle mücadele denildiğinde yıllardır önümüze aynı reçete konuluyor: Fosil yakıtları terk edin, üretimi dönüştürün, karbon salımını azaltın. Peki, bütün bunları yaparken kalkınmayı nasıl sürdüreceğiz? Enerjiye ihtiyacı olan sanayiyi, büyümek isteyen ekonomileri, daha iyi bir yaşam bekleyen milyonlarca insanı ne yapacağız?

Antalya'da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31'de bu sorulara Rusya'nın Uzak Doğu'sundan bir yanıt geldi. Büyük Okyanus'un kıyısında, Japonya'nın hemen kuzeyinde uzanan Sahalin Adası, dünyanın en önemli enerji havzalarından biri.

Petrolü, doğal gazı, kömürü, balıkçılığı ve limanlarıyla Rusya ekonomisinin önemli üretim merkezleri arasında. İşte Moskova, iklim değişikliğiyle mücadelede ilk büyük deneyini tam da burada başlattı. Üstelik amaç petrolü ve doğal gazı terk etmek değil.

Üretimi sürdürürken salımları azaltmak, doğanın karbon tutma kapasitesini korumak ve bütün bunları ekonomik kalkınmanın bir parçası haline getirmek. Sahalin Valisi'nin İklim ve Sürdürülebilirlik Özel Temsilcisi Milena Milich'in COP31 için hazırladığı sunum, Rusya'nın dört yıldır üzerinde çalıştığı bu deneyin sonuçlarını ve bundan sonraki hedeflerini ortaya koyuyor.

İLK DENEY ENERJİNİN KALBİNDESahalin'in seçilmesi tesadüf değil. Bölge, Rusya'nın en büyük beş petrol ve doğal gaz üretim merkezinden biri. Kömür madenciliği, deniz taşımacılığı, balıkçılık ve tarım da ekonomisinin temel dayanakları arasında.

Böylesine güçlü bir üretim altyapısına sahip bölgede karbon nötrlüğünü sağlamak, Moskova açısından yalnızca çevresel değil, ekonomik bir sınav anlamına geliyor.2022 yılında çıkarılan 34 sayılı Federal Kanun'la Sahalin'de özel bir iklim deneyi başlatılmış. Bölgedeki işletmelerin sera gazı salımları kayıt altına alınmış.

Enerji tüketimi, üretim süreçleri ve doğal karbon yutakları için yeni bir hesaplama sistemi oluşturulmuş. Hedef ise 2025 yılına kadar karbon nötrlüğüne ulaşmak olarak konulmuş. Karbon nötrlüğü, hiç karbon salınmaması demek değil.

Atmosfere bırakılan sera gazlarının, belirlenen hesaplama sınırları içerisinde ormanlar, topraklar ve diğer doğal yutaklar tarafından tutulan miktarla dengelenmesi anlamına geliyor. Sahalin yönetimi ise Ağustos 2025'te bu hedefe planlanandan önce ulaşıldığını duyurdu.

Vali Valeriy Limarenko, bölgedeki karbon tutulumunun salımları aştığını açıkladı. Böylece Sahalin, ülkenin karbon nötrlüğüne ulaşan ilk bölgesi oldu. SANAYİ DURMADI, ENERJİ DÖNÜŞTÜSahalin'de uygulanan programın ilk adımı, enerji sistemini daha verimli hale getirmek oldu.

Kömür ve diğer yüksek karbon yoğunluklu yakıtların kullanıldığı alanlarda doğal gazın yaygınlaştırılması, elektrik ve ısı üretim tesislerinin modernleştirilmesi, sanayide enerji kayıplarının azaltılması hedeflendi. Rus basınında Ekim 2026'da yayımlanan bilgilere göre bölgedeki doğal gaz kullanımının yaygınlaştırılma oranı yüzde 68'e ulaştı.

Bunun yanında rüzgâr ve güneş enerjisi projeleri geliştirildi. Ulaşımda daha düşük salımlı araçların kullanılması, işletmelerde enerji verimliliğinin artırılması ve yeni teknolojilerin üretime katılması için çalışmalar yürütüldü.

Burada dikkat çekici olan, enerji dönüşümünün sanayinin karşısına konulmaması. Petrol ve doğal gaz üretimi sürerken, bunların ekonomideki ağırlığı bir anda ortadan kaldırılmaya çalışılmıyor. Bunun yerine mevcut altyapının daha verimli kullanılması, salımların azaltılması ve yeni enerji kaynaklarının sisteme eklenmesi benimseniyor.

Özetle Rusya, enerji üretimiyle iklim hedeflerini birbirinden koparmayan bir yol izliyor. Sahalin deneyi, iklim politikalarının yalnızca yasaklardan ve kısıtlamalardan ibaret olmak zorunda olmadığını göstermesi bakımından önemli.

KARBON ARTIK TİCARETİN DE KONUSUSahalin deneyinin yalnızca enerji ve sanayiyle sınırlı olmayan bir başka boyutu daha var: Karbon piyasası. Rusya, bölgedeki uygulamayla kendi karbon ticareti sisteminin temellerini de atıyor.

Sistemin işleyişi şöyle: İşletmelerin sera gazı salımları ölçülüyor ve belirli sınırlar getiriliyor. Salımlarını azaltan şirketler, mevzuatın öngördüğü koşullarda ekonomik değere sahip birimler elde edebiliyor. Yükümlülüklerini karşılayamayan işletmeler ise uygun birimleri satın alarak açıklarını kapatabiliyor.

Böylece karbon salımını azaltmak yalnızca çevresel bir sorumluluk olmaktan çıkıyor, ekonomik bir karşılık da kazanıyor. Milena Milich, Ulusal Kanal’a da BIRLESTIRröportaj verdi. İlk ticari işlemler 2025 yılında gerçekleştirildi.

Sahalinenergo, elde ettiği kota birimlerini salım sınırını aşan Nogliki su işletmesine sattı. Dünya Bankasının kayıtlarına göre aynı yıl SIBUR ile Sahalin merkezli iki şirket arasında yaklaşık 8 bin 400 karbon birimini kapsayan bir işlem de yapıldı.

Ekim 2026'da Rus basınına yansıyan verilere göre 2024-2025 döneminde toplam 13 bin 200 kota birimi üzerinden beş işlem gerçekleştirildi. 2026'nın ilk dokuz ayında ise sonraki yıllara ilişkin yaklaşık 398 bin kota birimi oluşturulduğu bildirildi.

Milich'in sunumunda 35 şirketin düzenleme kapsamına alındığı, iklim projelerinin sayısının ise 140'ı aştığı belirtiliyor. Rusya şimdi bu piyasanın altyapısını geliştirmeyi, karbon birimlerinin bağımsız kuruluşlarca doğrulanmasını ve uluslararası standartlarla uyumlu hale getirilmesini hedefliyor.

Sınır ötesi karbon ticareti de planlar arasında. Ancak bunun hangi ülkelerle ve hangi koşullarda gerçekleştirileceği henüz açıklanmış değil. ASIL HEDEF KARBONDEĞİL, KALKINMASahalin'deki deneyin mevcut yasal çerçeveye göre 2028 yılı sonuna kadar sürmesi öngörülüyor.

Rusya, bu süreçte karbon piyasasını genişletmeyi, işletmelerin teknolojik dönüşümünü hızlandırmayı ve elde edilen deneyimi başka bölgelere taşımayı planlıyor. COP31 sunumunun son bölümünde ise Rusya Devlet Başkanı'nın Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları kapsamında uluslararası kuruluşlarla ilişkilerden sorumlu Özel Temsilcisi Boris Titov'un şu yaklaşımı öne çıkarılıyor: “Karbon nötrlüğü bir kilometre taşıdır.

Sürdürülebilir kalkınma ise daha geniş bir hedeftir.”Aslında Sahalin deneyinin bütün hikâyesi bu cümlede saklı. İklim değişikliğiyle mücadele, insanın üretimden ve kalkınmadan vazgeçmesi anlamına gelmek zorunda değil. Doğayı korumakla sanayiyi geliştirmek, enerji ihtiyacını karşılamakla salımları azaltmak birbirini dışlayan hedefler olarak görülmeyebilir.

Fakat Antalya'daki iklim zirvesinde gelişmekte olan ülkeler enerji dönüşümünün ağır maliyetlerini, finansman sorunlarını ve sanayileşme ihtiyaçlarını tartışırken Rusya'nın ortaya koyduğu deney önemli bir soruyu yeniden gündeme getiriyor: İnsanın doğayla uyum içinde yaşamasının yolu, üretmekten vazgeçmek mi, yoksa daha ileri bir üretim düzeni kurmak mı? Sahalin'den yükselen yanıt, ikincisi yönünde.

YATIRIMLARDA 37’NCİLİKTEN ÜÇÜNCÜLÜĞEİklim politikalarının ekonomik kalkınmayla ilişkisi, Sahalin deneyinin belki de en ilginç tarafı. Milich’in sunumunda paylaşılan verilere göre Sahalin, Rusya’nın ulusal yatırım ortamı sıralamasında 2018 yılında 37’nci sıradaydı.

Bölge 2022’de ilk beşe girdi, üç yıl boyunca dördüncü sırada kaldı ve 2026’da üçüncülüğe yükseldi. Yaşam kalitesinde de benzer bir ilerleme var. Sahalin, 2024’te yedinci sıradayken 2025’te beşinci sıraya çıktı. Rusya’nın Temmuz 2026’da Birleşmiş Milletlerde tanıttığı verilere göre ise bölgenin ekonomik büyüklüğü ve yatırımları yaklaşık bir buçuk katına yükseldi.

Aynı dönemde atmosferi kirleten maddelerin salımında yarı yarıya azalma sağlandığı bildirildi. Bu rakamlar, ekonomik büyümeyle çevrenin korunmasının mutlaka birbirine karşıt süreçler olmadığını kanıtlıyor. Aynı zamanda sanayi ve enerji üretimi devam ederken yatırım ortamı iyileşiyor, yaşam kalitesi yükseliyor ve çevresel hedefler için yeni araçlar geliştiriliyor.

ORMANLARIN VE DENİZLERİN GÜCÜSahalin deneyinde doğanın kendisine de önemli bir görev düşüyor. Rusya’nın geniş ormanları, sulak alanları ve deniz ekosistemleri, karbonun atmosferden uzaklaştırılmasında önemli bir potansiyele sahip.

Program kapsamında ormanların korunması, tahrip edilmiş doğal alanların onarılması, biyolojik çeşitliliğin sürdürülmesi ve doğal karbon yutaklarının güçlendirilmesi hedefleniyor. Özellikle denizler ve kıyı sulak alanları dikkat çekiyor.

Bilim dünyasında ‘mavi karbon’ olarak adlandırılan bu alan, kıyı ve deniz ekosistemlerinin tuttuğu karbonu ifade ediyor. Sahalin’in ada coğrafyası düşünüldüğünde, denizlerin iklim politikalarına katılması ayrıca önem kazanıyor.

SAHALİN’DEN ALTI YENİ BÖLGEYERusya şimdi deneyin ikinci aşamasına hazırlanıyor. COP31’de açıklanan plana göre Sahalin’de geliştirilen model altı yeni bölgede uygulanacak. Bunlar Saha Cumhuriyeti (Yakutistan), Komi Cumhuriyeti, Tataristan Cumhuriyeti, İrkutsk, Arhangelsk ve Stavropol.

Bu bölgelerin her biri farklı ekonomik özelliklere sahip. Kimi petrol ve doğal gaz üretimiyle, kimi sanayi tesisleriyle, kimi de geniş ormanları ve tarımsal faaliyetleriyle öne çıkıyor. Moskova’nın yaklaşımı, Sahalin’deki sistemi bütün bölgelere olduğu gibi taşımak değil.

Her bölgenin kendi üretim yapısına, enerji kaynaklarına ve doğal koşullarına uygun bir program hazırlanması hedefleniyor. Milich’in sunumunda bu anlayış, ‘kopyalamak değil, uyarlamak’ sözleriyle ifade ediliyor. Rusya’da 30’dan fazla bölgenin katıldığı bir iklim kulübü de oluşturulmuş durumda.

Burada işletmelerin karbon raporlamasından bölgesel iklim planlarının hazırlanmasına kadar edinilen deneyimler paylaşılıyor. Sahalin böylece yalnızca bir ada olmaktan çıkıp Rusya’nın iklim politikalarının sınandığı ve ülke geneline aktarıldığı bir laboratuvara dönüşüyor.