Türk top mermisinin ortaya çıkardığı 2.500 yıllık kayıp kent

Avustralyalı Havacılık Tarihçisi Bernard de Broglio'nun HİBYA muhabirine aktardığı bilgilere göre, Çanakkale Kara Savaşları’nın en yoğun günlerinde, Fransız askerlerinin yürüttüğü siper çalışmaları, yaklaşık 2 bin 500 yıllık kayıp bir Yunan liman kentinin izlerinin bulunmasını sağladı.

Bir top mermisi antik lahdi ortaya çıkardı

15 Mayıs 1915'te Gelibolu Yarımadası'ndaki Helles bölgesinde, Fransız cephesinin gerisine düşen büyük kalibreli bir Türk top mermisi, derin bir çukur açarken, sağlam durumdaki yekpare kireçtaşından bir lahdi de gün yüzüne çıkardı.

Lahdin içerisinde patlamanın etkisiyle kırılmış Yunan seramikleri bulunurken, sonraki günlerde siperlerin genişletilmesi sırasında bölgede çok sayıda başka mezar ve antik eser ortaya çıkarıldı.

De Broglio, Fransız askerlerinin çatışmaların kısa süreli duraklamalarından yararlanarak kazı çalışmalarını sürdürdüğünü aktardı.

Fransız siperlerinin altında kayıp Eleonte bulundu

Ortaya çıkarılan alanın, antik çağda Eleonte olarak bilinen ve Çanakkale Boğazı’nın girişini kontrol eden stratejik konumdaki Yunan liman şehrinin nekropolü olduğu belirlendi.

Eleonte’nin yeri 19. yüzyıl boyunca araştırmacılar arasında tartışma konusu olmuştu. Şehrin Seddülbahir çevresinde bulunduğu düşünülüyor, ancak kesin konumu belirlenemiyordu. 1915’te savaşın ortasında yapılan çalışmalar ise kayıp şehrin izlerini yeniden ortaya çıkardı.

De Broglio’nun verdiği bilgilere göre, resmi kazılar 8 Temmuz 1915’te başladı. Çalışmalar, bölgenin hala Türk topçusunun menzili içerisinde olması nedeniyle, son derece tehlikeli koşullarda yürütüldü.

Kazı ekibinin aynı anda en fazla 4 kişiyle çalışmasına izin verilirken, hastalık ve yaralanmalar nedeniyle bu sayı zaman zaman 2 kişiye kadar düştü. Öğleden sonra topçu ateşinin yoğunlaşmasıyla çalışmalar yalnızca siperlerin içerisinden sürdürülebiliyordu.

Askerler, siper tabanından mezarlara doğru kazı yaparken çıkardıkları toprağı, aynı zamanda ateşe karşı koruyucu bir set olarak kullanıyordu.

Kazılar yalnızca savaş sırasında değil, Fransızların bölgeyi işgal ettiği savaş sonrası dönemde de devam etti.

1923’te son Fransız ekibinin bölgeden ayrılmasıyla Eleonte nekropolünde toplam 709 mezar açılmış, yaklaşık 1.500 antik eser gün yüzüne çıkarılmıştı. Mezarların 390’ını kil pithoslar, 319’unu ise yekpare kireçtaşından yapılmış lahitler oluşturuyordu.

Buluntular arasında Attika seramikleri, parfüm kapları, pişmiş toprak figürinler, bronz bilezikler ve bir gümüş yüzük gibi eserler yer aldı.

Bir doktorun mektubundaki “gökyüzüne açılan kollar”

Kazının en dikkat çekici tanıklıklarından biri Fransız ordu doktoru Joseph Vassal’ın mektuplarında yer aldı.

Vassal, mezarlardan çıkarılan Yunan kupalarından birinin kulplarını, “gökyüzüne doğru açılan kollar” şeklinde tarif etti. Doktor, savaşın ortasında çıkarılan eserin bir top mermisi tarafından her an parçalanabileceğinden endişe ederek kupayı büyük bir özenle yerine bıraktığını anlatıyordu.

Bir başka mezarda ise yan yana duran iki büyük toprak kap bulundu. Her birinin içerisinde iki iskelet vardı. Vassal, bu kişilerin bir karı koca veya birbirini seven iki insan olup olmadığını sorgularken, iki insanın yaklaşık 20 yüzyıl boyunca yan yana kaldığını belirtiyordu.

Bugün Eleonte koleksiyonunun bir bölümü Louvre Museum’un Yunan koleksiyonunda, diğer bölümü ise İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde bulunuyor.

De Broglio, Eleonte koleksiyonunun daha sonraki araştırmalarda yeniden değerlendirildiğini ve 1978’de Fransız arkeolog Angelika Waiblinger’in yaptığı çalışmalar sonucunda şehrin kuruluş tarihinin daha erken bir döneme, milattan önce 7. yüzyılın sonlarına çekildiğini aktardı.

Antik kent bugün tarım arazileri arasında

Savaş sırasında açılan mezarlar daha sonra yeniden toprakla dolduruldu. 15 Mayıs 1915’te Türk top mermisinin açtığı çukur da zaman içerisinde doğal süreçlerle ortadan kayboldu.

Bugün antik Eleonte alanı, Çanakkale Şehitler Abidesi’ne giden yolun biraz dışında, tarım arazileri ve zeytinlikler arasında bulunuyor. Buna rağmen toprak yüzeyinde antik seramik parçalarının hala görülebildiği belirtiliyor.

De Broglio, Çanakkale’de savaşın en ağır koşulları altında gerçekleştirilen bu çalışmaların yalnızca antik bir limanın yerinin belirlenmesini değil, aynı zamanda savaş, arkeoloji ve kültürel miras arasındaki karmaşık ilişkinin de ortaya konulmasını sağladığını vurguladı.