Üç Köy Hekimi, Üç İnsanlık Hâli: Üç Eserin Ortak Felsefi Zemini

İnsan hastalandığında yalnızca bedeninin sağlığını değil, dünyaya duyduğu güveni de kaybeder. Bir zamanlar doğal kabul ettiği yaşam, kırılganlığını hatırlatan bir deneyime dönüşür. Hekim ise tam bu noktada, bilgiyle çaresizliğin, merhametle sorumluluğun, umutla ölüm korkusunun kesiştiği yerde durur.

Bu nedenle köy hekimi, edebiyatta yalnızca bir meslek insanı değil, insanın kendisiyle ve toplumla hesaplaşmasını görünür kılan bir figürdür. Köyün merkeze uzaklığı da yalnızca coğrafi bir ayrıntı değildir; kurumsal imkânlardan, uzman desteğinden ve toplumsal dayanışmanın bazı biçimlerinden uzak kalmanın simgesidir.

Burhan Cahit Morkaya’nın Köy Hekimi, Mihail Bulgakov’un Genç Bir Köy Hekimi ve Franz Kafka’nın Bir Köy Hekimi adlı eserleri, farklı tarihsel ve edebî dünyalara ait olmalarına rağmen, insanın bu kırılganlığını üç ayrı perspektiften ele alır. Morkaya toplumsal ilişkileri ve insanın tanınma ihtiyacını, Bulgakov mesleki sorumlulukla tecrübesizlik arasındaki gerilimi, Kafka ise bireyin kontrol edemediği bir dünya karşısındaki çaresizliğini öne çıkarır.

Bu eserleri bir araya getiren temel mesele, insanın başkasına yardım etme sorumluluğu taşımasına rağmen her şeyi bilme ve her sonucu belirleme gücüne sahip olmamasıdır.

Morkaya’nın Köy Hekimi romanında hekimlik, toplumsal ilişkilerin ve kültürel karşılaşmaların içinde anlam kazanır. Genç hekim Suat Naci’nin Anadolu’nun uzak bir köşesinde yaşadığı yalnızlık, yalnızca şehirden ve alışılmış yaşamından uzak kalmasıyla açıklanamaz; aynı zamanda düşünsel dünyasını paylaşabileceği insanlardan yoksun olduğunu hissetmesiyle de ilgilidir.

Emine’nin okuduğu kitabı gördüğünde şaşırması, onun taşraya ilişkin kabullerinin sorgulanmaya başladığı bir karşılaşmadır. Suat Naci, karşısında yalnızca yardım edeceği bir hastayı değil, kendisine düşünsel açıdan yakın olabilecek bir insanı bulur.

Böylece kitap, bir nesne olmaktan çıkarak insanlar arasındaki kültürel mesafeyi aşan bir köprüye dönüşür.

Bu karşılaşma, taşranın yalnızca geri kalmışlıkla, merkezin ise yalnızca ilerlemeyle özdeşleştirilemeyeceğini gösterir. Bir insanın nerede yaşadığı, düşünsel dünyasının sınırlarını zorunlu olarak belirlemez. Pierre Bourdieu’nün kültürel sermaye kavramıyla bakıldığında, eğitim ve okuma alışkanlığı toplumsal tanınmayı sağlayan kaynaklardır; ancak bu kaynaklar yalnızca belirli bir sınıfa veya coğrafyaya ait değildir.

Emine’nin kitaplarla kurduğu ilişki, onun kendi çevresinin kendisine biçtiği kimliğin ötesinde bir iç dünya taşıdığını gösterir. Suat Naci’nin şaşkınlığı ise yalnızca Emine’nin beklenmedik özelliklerini değil, hekimin kendi önyargılarını da açığa çıkarır. İnsan, başkasını tanımaya başladığında kendi bilgisinin sınırlarıyla da karşılaşır.

Morkaya’nın anlatısında toplumsal eşitsizlik ve bireysel gelişim arasındaki ilişki de önemlidir. Emine’nin kültürel dünyasının gelişmesinde Neveda Hanım’ın desteğinin rol oynaması, insanın yeteneklerini ortaya koyabilmesinin yalnızca kişisel çabasına bağlı olmadığını hatırlatır.

Öğrenme arzusu kadar öğrenme imkânlarına erişim de belirleyicidir. Bu durum, bireysel başarıyı yalnızca irade ve yetenekle açıklamanın yetersizliğini ortaya koyar. Merhamet ve dayanışma, insanın önündeki engelleri hafifletebilir; ancak toplumsal eşitsizliğin yapısını tek başına değiştiremez.

Morkaya’nın dünyasında hekim, bu nedenle yalnızca hastalığı tedavi eden kişi değil, insanları birbirine yaklaştıran bir karşılaşmanın da öznesidir. Hekimliğin insani boyutu, hastanın bedenine müdahale etmek kadar onun korkularını, beklentilerini ve kendine özgü dünyasını görebilmekle ilgilidir.

Mihail Bulgakov’un Genç Bir Köy Hekimi adlı eseri, bu insanlık meselesini daha çok mesleki sorumluluk ve psikolojik yetersizlik duygusu üzerinden ele alır. Bulgakov’un kendi hekimlik deneyimlerinden beslenen anlatılarında genç doktor, tıp eğitiminde edindiği teorik bilgiyi gerçek hayatın öngörülemez koşullarında uygulamak zorunda kalır.

Kitaplarda hastalıklar sınıflandırılmış, belirtiler açıklanmış ve tedavi yöntemleri düzenlenmiştir. Fakat gerçek hastalar, ders kitaplarındaki örnekler gibi karşısına çıkmaz. Hastalık, hekimin tecrübesinin sınırlı olduğu bir anda ortaya çıkabilir; acil müdahale, tereddüt için zaman bırakmayabilir.

Hekim, hastasının hayatından sorumludur, ancak kendisinin de henüz öğrenmekte olduğunu bilir.

Albert Bandura’nın öz yeterlilik kavramı, Bulgakov’un genç hekiminin yaşadığı gerilimi anlamak için açıklayıcıdır. Öz yeterlilik, kişinin belirli bir işi başarabileceğine ilişkin inancıdır. İnsan bir işi yapabilecek bilgiye sahip olsa bile kendisine güvenmeyebilir; tersine, aşırı güven de gerçek yeterliliğin önüne geçebilir.

Bulgakov’un genç hekimi, mesleki bilgi ile mesleki güvenin aynı hızda gelişmediğini deneyimler. Doktor unvanını taşımak, her klinik durumda ne yapılacağını bilmek anlamına gelmez. Mesleki olgunluk, kendinden hiç şüphe etmemekte değil, şüphenin karar verme yetisini felce uğratmasına izin vermeden sorumluluk üstlenebilmektedir.

Bulgakov’un taşrasında yalnızlık, Morkaya’dakinden farklı bir nitelik taşır. Suat Naci’nin yalnızlığı düşünsel yakınlık arayışıyla ilişkiliyken Bulgakov’un genç doktoru, kritik kararların ağırlığını paylaşabileceği deneyimli bir uzmanın yokluğuyla mücadele eder.

Çevresinde hastalar ve yardımcılar bulunsa da kararın ahlaki yükü çoğu zaman kendisine aittir. Coğrafi uzaklık, uzman görüşüne ve tıbbi imkânlara erişimi sınırladıkça bu yük ağırlaşır. Böylece bireysel sorumluluk ile kurumsal koşullar arasındaki ilişki görünür hâle gelir.

Sağlık çalışanından her koşulda başarılı olması beklenebilir; fakat kaynakların yetersiz olduğu durumlarda başarısızlığı yalnızca kişisel kusur olarak değerlendirmek adil değildir. Hiçbir meslek insanı, sistemin bütün eksikliklerini kişisel fedakârlığıyla telafi etmek zorunda bırakılmamalıdır.

Bulgakov’un genç hekimi, aynı zamanda ölüm karşısındaki insanın durumunu temsil eder. Tıp, yaşamı korumaya ve acıyı azaltmaya çalışır; ancak her hastalığı iyileştiremez. Stoacı düşüncenin denetleyebildiğimiz ve denetleyemediğimiz şeyler arasındaki ayrımı bu noktada anlam kazanır.

Hekim, bilgisini, hazırlığını ve müdahalesini belirli ölçülerde denetleyebilir; fakat bütün sonuçları kontrol edemez. Bu, sorumluluktan kaçmanın gerekçesi değil, sorumluluğun gerçek sınırlarını anlamanın yoludur. Hastayı kurtaramamak, her durumda ahlaki başarısızlık anlamına gelmediği gibi, başarılı bir sonuç da her zaman kusursuz bir karar verildiğini göstermez.

Bulgakov’un genç hekimi, deneyim kazanmanın yalnızca teknik beceri edinmek olmadığını, insanın kendi sınırlılığını kabul etmeyi de öğrenmesi gerektiğini gösterir. Yazarın mizahı ve ironisi de bu süreci destekler: "İnsan bazen kendi korkusunu gözlemleyebildiğinde onun tarafından bütünüyle yönetilmekten kurtulabilir."

Franz Kafka’nın Bir Köy Hekimi adlı anlatısı ise hekimlik temasını çok daha tekinsiz ve varoluşsal bir düzleme taşır. Hikâyedeki hekim, bir hastaya ulaşmak için gereken araçları bulmakta zorlanır; yolculuk sırasında olağan gerçekliğin kuralları bozulur ve hasta evine ulaştığında da karşısında açıklaması güç bir durum bulur.

Hekim, görevini yerine getirmek için hareket eder, fakat hareket ettikçe kontrolünü kaybeder. Çağrılmış olmak, eylemde bulunmak ve sorumluluk taşımak, başarıya ulaşmasını sağlamaz. Kafka’nın anlatısı bu nedenle yalnızca bir doktorun yetersizliğini değil, bireyin kendisinden beklenen görevi yerine getirmeye çalışırken eylem imkânlarından yoksun bırakılmasını simgeler.

Albert Camus’nün saçma kavramı, Kafka’nın dünyasını anlamak için yararlı bir düşünsel çerçeve sunar. İnsan nedenleri anlamak, olayları düzenlemek ve eylemlerinin sonuçlarını öngörmek ister; ancak dünya her zaman bu beklentilere cevap vermez.

Kafka’nın hekimi, hastayı teşhis etmek ve iyileştirmek için tutarlı bir nedensellik düzenine ihtiyaç duyar. Oysa anlatıda nedenler ve sonuçlar arasındaki bağ giderek belirsizleşir. Hekim, görevine bağlı kaldıkça kendi güvenliğini ve iradesini kaybetme ihtimaliyle karşılaşır.

Trajedisi yalnızca başarısız olması değildir; başarısızlığının nedenlerini bütünüyle anlamlandırabileceği bir dünyadan da yoksun kalmasıdır.

Kafka’nın hekimini yalnızca korkak veya yetersiz bir kişi olarak yorumlamak, anlatının asıl gücünü gözden kaçırır. Onun yaşadığı çaresizlik, bireysel kaygıdan daha geniş bir soruna işaret eder. İnsandan sorumluluk üstlenmesi beklenirken bu sorumluluğu yerine getirebilmesi için gerekli koşullar ortadan kalkabilir.

Michel Foucault’nun klinik bakış üzerine düşünceleri, tıbbi bilginin hastayı belirli bir sınıflandırma düzeni içinde değerlendirdiğini anlamaya yardımcı olur. Ancak hastanın bedeni, yalnızca teşhis edilecek bir nesne değildir; aynı zamanda acı çeken bir insanın yaşantısının parçasıdır.

Kafka’da hastanın bedenindeki yara, sıradan bir tıbbi bulgu olmaktan çıkar ve bütün anlatının gerçeklik düzenini sarsan bir simgeye dönüşür. Hekim, hastalığı anlamaya çalışırken kendi kırılganlığıyla da karşılaşır. Hastayı gözlemleyen kişi ile korku ve çaresizlik yaşayan insan arasındaki mesafe ortadan kalkmaya başlar.

Kafka’nın hikâyesindeki ev ve evsizlik imgeleri de bu yabancılaşmayı derinleştirir. Evren Akaltun ve Ahmet Süner’in 2019 tarihli incelemesinde tartışıldığı üzere, evler yalnızca fiziksel mekânlar olarak değil, insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin metaforları olarak da okunabilir.

Hekim bir yerden diğerine gider; ancak güvenle sığınabileceği bir alana ulaşamaz. Buradaki evsizlik, yalnızca barınacak yer bulamamak değil, insanın kendisini ait ve güvende hissedebileceği bir dünyanın ortadan kalkmasıdır.

Bu bakımdan Kafka’nın hekimi, modern insanın yabancılaşmasını temsil eder: İnsan hareket edebilir, görevlerini yerine getirmeye çalışabilir, fakat bütün bunlar kendisini özgür ve güvende hissetmesine yetmeyebilir.

Üç eserin ortak felsefi zemini, insanın bilgiyle sorumluluk arasındaki ilişkisinde ortaya çıkar. Morkaya’da bilgi, insanlar arasında yakınlık kurabilen bir araçtır. Bulgakov’da bilgi, hayat kurtarma sorumluluğunun vazgeçilmez koşulu olsa da gerçek hayatın bütün karmaşıklığını önceden kapsayamaz.

Kafka’da ise bilgi arayışı, anlamın sürekli kaydığı bir dünyada kesinliğe ulaşma çabasının trajik biçimine dönüşür. Bu farklılıklar, bilginin ne mutlak bir kurtuluş ne de bütünüyle yetersiz olduğunu gösterir. Bilgi, deneyim ve pratik yargıyla birleştiğinde değer kazanır; sınırları inkâr edildiğinde ise yanıltıcı bir kesinlik üretir.

Aristoteles’in phronesis, yani pratik bilgelik kavramı, bu üç hekimin durumunu birlikte düşünmek için önemlidir. Pratik bilgelik, genel kuralları bilmekten farklı olarak, belirli bir durumda neyin doğru ve yerinde olduğunu değerlendirebilme yetisidir.

Bir hekimin ne yapması gerektiğini bilmesiyle, karşılaştığı koşullarda ne yapabileceğini ve sonuçların sorumluluğunu nasıl üstleneceğini bilmesi aynı değildir. Sokratesçi bilgelik de bu noktada hatırlanabilir: İnsan, bilmediğini kabul edebildiğinde daha dürüst bir bilgi ilişkisi kurabilir.

Morkaya’nın hekimi kendi önyargılarını fark etmek zorunda kalır; Bulgakov’un genç doktoru tecrübesinin sınırlarını öğrenir; Kafka’nın hekimi ise kesinliğe ulaşma arzusunun her zaman karşılık bulmadığı bir dünyada sıkışır. Üçü de farklı biçimlerde insanın kendi kudretiyle yüzleşmesini temsil eder.

Sosyolojik açıdan bakıldığında, bu eserler hekimlik rolünün bireyi nasıl kuşatabildiğini de ortaya koyar. Toplum, hekimden bilgili, merhametli, kararlı ve güvenilir olmasını bekler. Fakat bu beklentilerin ardında, hekimin de korkabilen, yorulabilen ve hata yapabilen bir insan olduğu gerçeği kolayca unutulabilir.

Hekimlik gibi hayatla doğrudan ilişkili mesleklerde rol ile benlik arasındaki mesafe daralır; kişi, kendisini mesleki başarısıyla özdeşleştirmeye başlayabilir. Böylece her başarısızlık yalnızca bir işin sonucu olmaktan çıkarak kişinin kendi değerine yönelmiş bir tehdit gibi hissedilir.

Oysa mesleki sorumluluk, kişinin kendi sınırlarını inkâr etmesini gerektirmez. Tam tersine, sınırları tanımak, yardım istemek ve gerektiğinde belirsizliği dürüstçe kabul etmek de sorumluluğun parçasıdır.

Bu noktada Emmanuel Levinas’ın başkasına karşı sorumluluk düşüncesi açıklayıcıdır. Başkasının kırılganlığı, insanı kendi çıkarlarının ötesinde bir etik ilişkiye çağırır. Hekimlik bu çağrının güçlü örneklerinden biridir; çünkü karşıdaki insanın acısı, müdahale edilmesi beklenen bir durumdur.

Ancak başkasına karşı sorumlu olmak, onun acısını her koşulda bütünüyle ortadan kaldırabilecek kudrete sahip olmak demek değildir. Morkaya’da bu sorumluluk, insanlar arasında kurulan tanıma ve güven ilişkilerinde belirir.

Bulgakov’da bilgi ve deneyim kazanma zorunluluğuyla sınanır. Kafka’da ise sorumluluk talebi, eylemi mümkün kılan koşulların ortadan kalkmasıyla trajik bir baskıya dönüşür. Böylece aynı etik çağrı, farklı dünyalarda farklı sonuçlar üretir.

Üç eserin edebî ve tarihsel ayrılıklarını korumak, karşılaştırmanın anlamını güçlendirir. Morkaya’nın romanı, Anadolu taşrasındaki toplumsal ilişkileri ve kültürel karşılaşmaları öne çıkarır. Bulgakov, yirminci yüzyıl başındaki Rus taşrasında teorik eğitim ile mesleki uygulama arasındaki mesafeyi işler.

Kafka ise modern insanın yabancılaşmasını, otorite karşısındaki çaresizliğini ve anlam arayışının sınırlarını simgesel bir anlatımla ortaya koyar. Bu eserleri birleştiren şey, aynı tarihsel deneyimi anlatmaları değil, hekim figürünü insanın sınırlarını açığa çıkarmak için kullanmalarıdır.

Sonuç olarak Burhan Cahit Morkaya’nın Köy Hekimi, Mihail Bulgakov’un Genç Bir Köy Hekimi ve Franz Kafka’nın Bir Köy Hekimi, insanın başkasına yardım etme arzusu ile kendi sınırlılığını kabul etme zorunluluğu arasındaki gerilimi farklı biçimlerde görünür kılar. Morkaya’da insanları tanıma ve toplumsal önyargıları aşma imkânı, Bulgakov’da korkuya rağmen öğrenme ve sorumluluk üstlenme çabası, Kafka’da ise insanın kontrol edemediği koşullar karşısındaki yabancılaşması ön plana çıkar.

Birinde yakınlık, diğerinde tecrübe, ötekinde çaresizlik belirleyicidir. Ancak üçü de insanın yalnızca bildikleriyle veya başardıklarıyla değerlendirilemeyeceğini düşündürür.

Hekim, her hastayı kurtaramaz; fakat hastasını bir vakaya indirgememeyi öğrenebilir. Her sorunun cevabını bilemez; fakat bilmediği yerde dürüst davranabilir. Her koşulu değiştiremez; fakat elindeki imkânları sorumlulukla kullanabilir.

Bu nedenle üç hekimin bize bıraktığı temel düşünce, insanın gücünü inkâr etmeden sınırlarını tanıması gerektiğidir. Bilgelik, her sorunun cevabını bilmek değil, cevabın bulunmadığı yerde dürüstlüğü koruyabilmektir. Merhamet, her acıyı ortadan kaldırmak değil, acı çeken insanı bir probleme indirgememektir.

Sorumluluk ise her sonucu kontrol etmek değil, kendi eyleminin sonuçlarını ciddiye almaktır. Üç köy hekimi, farklı edebî dünyalarda aynı hakikatin çevresinde dolaşır. İnsan, başkasını iyileştirmeye çalışırken kendi eksikliğini, başkasını anlamaya çalışırken kendi önyargılarını, dünyayı açıklamaya çalışırken de bilginin sınırlarını keşfeder.

İnsanı insan yapan, bütün bunlara rağmen başkasının acısına karşı kayıtsız kalmamayı seçebilmesidir.