Gerçek hep dışarıdadır

Yapay zekâ artık gerçeğe benzeyen görüntüler üretebiliyor. Hatta bazen gerçek bir fotoğrafla yapay zekâ tarafından oluşturulmuş bir görüntüyü birbirinden ayırmak giderek zorlaşıyor. Üstelik her ikisi de aynı dijital platformlarda, aynı haber akışlarında ve aynı izleyiciye sunuluyor.

Görüntülerin bu kadar kolay üretilebildiği bir dönemde, fotoğrafın ve özellikle foto muhabirliğinin ne ifade ettiğini yeniden düşünmek gerekiyor. Foto muhabirliği, yalnızca bir görüntü üretme işi değildir. Belirli bir zamanda, belirli bir yerde gerçekleşen olaya fiziksel olarak tanıklık etmeyi, gördüklerini etik ilkeler çerçevesinde aktarmayı ve bu tanıklığın sorumluluğunu üstlenmeyi gerektirir.

Foto muhabirinin dünyası tam da burada başlar. Bir fotoğrafın yalnızca neyi gösterdiği değil, neye tanıklık ettiği de önemlidir. Bir deprem fotoğrafı enkazı gösterir. Ancak o fotoğrafın arkasında depremin gerçekleştiği an, orada bulunan insanlar, kurtarılmayı bekleyenler, enkaz başında yakınlarını arayanlar ve bütün bunlara tanıklık eden bir foto muhabiri vardır.

Fotoğraf, yaşanmış bir anın görsel kaydıdır. Onu değerli kılan yalnızca kadrajı, ışığı ya da estetik niteliği değil, gerçek bir olayla kurduğu ilişkidir. Yapay zekâ bu sahnenin son derece gerçekçi bir görüntüsünü oluşturabilir.

Hatta teknik açıdan bir foto muhabirinin çektiği fotoğraftan çok daha etkileyici bir kompozisyon bile üretebilir. Ancak burada sormamız gereken daha temel bir soru var. Bu görüntünün tanığı kim? Çünkü bir görüntünün kaynağı olmakla bir olaya tanıklık etmek aynı şey değildir.

Yapay zekâ gerçek bir olayı yeniden kurgulayabilir, hiç yaşanmamış anları yaşanmış gibi gösterebilir. Gerçek insanların mimiklerini, duygularını ve içinde bulundukları koşulları taklit edebilir. Fakat ürettiği görüntü, kendi başına yaşanmış bir olayın tanıklığını yapamaz.

Bir anlatı, bir tasvir, bir kurgu ya da bir temsil olabilir. Ne kadar gerçekçi görünürse görünsün, görüntünün gerçekliği ile temsil ettiği olayın gerçekliği birbirine karıştırılmamalıdır. Foto muhabirinin sorumluluğu da yalnızca deklanşöre basmakla sınırlı değildir.

Neyi kadraja alacağına, neyi dışarıda bırakacağına karar verir. Gördükleri karşısında seçim yapar. Bazen saatlerce bekler, bazen günlerce aynı hikâyenin peşinden gider. Soğuğu, sıcağı, yorgunluğu, korkuyu ve bazen çaresizliği yaşar.

Gerektiğinde fotoğraf çekmekten vazgeçer. Bazen deklanşöre basmamayı seçer. Çünkü tanıklık, biraz da bu sorumluluktur. Foto muhabirinin etik ilkelerle çevrelenmiş dünyası, görüntünün kendisinden çok daha geniştir. Fotoğrafı değiştirmemek, olmayanı var etmemek, yaşanmamış bir anı yaşanmış gibi sunmamak bu dünyanın temelidir.

Bu nedenle fotoğrafın arkasında yalnızca bir kamera ve fotoğrafçı değil, aynı zamanda bir meslek etiği ve kamusal sorumluluk bulunur. Gerçek sevinç, gerçek mimikler, gerçek öfke, gerçek acı ve gerçek emek hâlâ dışarıda. Bir meydanda, bir fabrikanın içinde, bir ormanın kıyısında, yıkılmış bir evin enkazında ya da hiç tanımadığımız bir insanın gözlerinde… Yapay zekâ bunların görüntüsünü oluşturabilir.

Ancak o sevincin nedenini, öfkenin ağırlığını ya da emeğin yorgunluğunu bir olayın içinden geçerek tanıyamaz. Foto muhabirinin orada bulunmuş olmasının, gördükleri karşısında aldığı kararların ve tanıklığının yerine geçemez.

Belki de önümüzdeki dönemde asıl mücadele görüntülerin gerçekçiliği üzerinden değil, tanıklığın güvenilirliği üzerinden yaşanacak. Görüntülerin sınırsızca çoğaldığı, gerçek ile kurmacanın aynı ekranda birbirine karıştığı bir dünyada, bir insanın gerçekten orada bulunmuş olması yeniden değer kazanacak.

Çünkü bir foto muhabiri yalnızca gördüğünü kaydetmez; yaşanan bir gerçekliğe tanıklık eder. Fotoğrafın arkasındaki hikâyeyi, zamanı, mekânı ve insanı taşır. Bazen bir fotoğrafın bütün ağırlığı, onu çeken kişinin o gün, o saatte, orada bulunmuş olmasında saklıdır.

Sanırım en gerçek şey de hâlâ şehrin, doğanın ve insanın kokusu. Çünkü hayat ekranlarda yeniden üretilebilir, görüntüler çoğaltılabilir, hiç yaşanmamış anlar yaşanmış gibi gösterilebilir. Ama bir şehrin sabah kokusu, yağmurdan sonra toprağın kokusu, bir fabrikanın içindeki emek, kalabalık bir meydanın öfkesi ya da enkaz başında bekleyen insanların sessizliği başka bir şeydir.

Bunlar hayatın kendisidir. Ve hayat, bütün karmaşası, çelişkileri, acısı ve sevinciyle ekranın dışında akmaya devam ediyor. Görüntü üretilebilir, gerçeklik taklit edilebilir ama tanıklık üretilemez.