Yeteneklerinin kölesi 1/3

İlk duyduğumda güçlü bir cümle gibi geliyor. Ama biraz düşününce insanın aklına başka bir soru geliyor: İnsan ne yaptığının farkında değilse, nasıl yeteneğinin kölesi olabilir?

Belki de en sağlam kölelik, farkında olunmayan köleliktir. Efendisini bilen köle en azından itiraz edebilir. Kendini yeteneğinin sahibi sanan ise yeteneğin kendisini nereye sürüklediğini hiç sormaz.

Tarkovski bu cümleyi büyük olasılıkla bir hizmet fikri olarak kurmuştu: sanatçı, kendisine verilen şeyin karşısında sorumludur. Ben cümleyi biraz farklı okuyorum. Hizmet, neye hizmet ettiğini bilmeyi gerektirir. Bilmeyen kişi hizmet etmez. Sürüklenir.

Çünkü yetenek ile bilinç aynı şey değildir. Bir insan çok iyi kadraj kurabilir, ışığı çok iyi okuyabilir, doğru anı yakalayabilir, insan yüzlerini olağanüstü bir biçimde fotoğraflayabilir. Teknik olarak kusursuz fotoğraflar üretebilir. Ama bütün bunları yaparken neden baktığını bilmiyorsa, geriye ne kalır?

Yetenek. Ama henüz bir bakış değil.

Fotoğrafın doğduğu yıllara dönmek bu yüzden ilginç. Fotoğraf ile sosyoloji neredeyse aynı tarihsel dönemde ortaya çıktı. Howard Becker ikisinin doğum tarihini yaklaşık olarak 1839'a yerleştirir: Auguste Comte'un sosyoloji kavramını ortaya koyduğu dönem ile Louis Daguerre'nin fotoğraf yöntemini kamuya açıkladığı dönem aynı eşiğe denk gelir.

İkisi de dünyayı anlamak istiyordu. Biri toplumu gözlemleyerek, diğeri dünyayı bir yüzeye kaydederek.

Başlangıçta fotoğrafın çok güçlü bir avantajı vardı: insan gözünün ve hafızasının yapamadığını yapabiliyordu. Bir anı durdurabiliyor, bir yüzü saklayabiliyor, bir sokağı, bir fabrikayı, bir işçiyi daha sonra yeniden görülebilecek biçimde kaydedebiliyordu.

Mekanik olarak üretilmesi onu insanın öznel müdahalesinden bağımsız bir kayıt gibi gösterdi. Fotoğrafın "objektif" olduğu düşüncesinin kökleri büyük ölçüde burada oluştu.

Ama tam burada bir sorun başladı. Fotoğraf gerçekten gördüğümüz şey miydi, yoksa fotoğrafçı tarafından seçilmiş bir gerçeklik mi?

Fotoğrafçı deklanşöre bastığında yalnızca bir düğmeye basmaz. Nereye bakacağına, neyi kadraja alıp neyi dışarıda bırakacağına, ne kadar yaklaşacağına, hangi anda basacağına karar verir. Sonra fotoğrafı nasıl sıralayacağına, nasıl adlandıracağına, hangi başlıkla sunacağına karar verir.

Yani makine gerçeği kaydetse bile fotoğrafçı gerçeğin tamamını kaydetmez. Zaten kaydedemez. Kadrajın dışında kalan her şey, fotoğrafın içine girmeyen gerçekliktir.

Howard Becker'ın çalışmalarında bu seçim meselesi merkezidir: hem bilim insanı hem fotoğrafçı dünyayı bütünüyle alamaz, seçmek zorundadır. Kadraj bu seçimin en görünür biçimlerinden biridir.