Şanlıurfa’nın müzik geçmişinde 33 farklı çalgı! 1904 tarihli fotoğrafta izleri var

Şanlıurfa’nın müzik geçmişini arkeolojik buluntular, tarihî belgeler ve eski fotoğraflar üzerinden inceleyen araştırmada 33 farklı çalgının izine ulaşıldı. Mustafa Said Dilek’in 15 Aralık 2025 tarihinde yayımlanan akademik çalışmasına göre çalgı kullanımını gösteren en eski görsel örnek, 1904 yılında bir grup Mevlevî dervişin yer aldığı fotoğraf.

Araştırma, kentteki müzik geleneğinin farklı dönemlerde kullanılan enstrümanlarını ve bunların toplumsal yaşamdaki yerini ele alıyor.

Harran İlahiyat Dergisi’nin 54. sayısında yayımlanan çalışma, arkeolojik verileri yazılı kaynaklar, müzisyen biyografileri ve tarihî görsellerle birlikte değerlendiriyor. Belirlenen 33 çalgı, günümüzde kullanılan enstrümanların sayısını değil, tarihsel belgelerde karşılaşılan toplam çeşitliliği ifade ediyor.

Şanlıurfa’nın müzik tarihinde 33 farklı çalgı belgelendi

Araştırmada çalgılar telli, nefesli ve vurmalı olmak üzere üç ana grupta incelendi. Ud, tambur ve bağlama telli çalgılar arasında yer alırken ney, kaval ve zurna nefesli çalgılar arasında sıralandı. Def, davul ve kudüm ise vurmalı çalgılara örnek gösterildi.

Mustafa Said Dilek’in incelemesinde, telli çalgıların araştırmanın kapsadığı tarihsel süreç boyunca yaygın biçimde kullanıldığı belirtildi. Vurmalı çalgıların ise arkeolojik ve görsel kaynaklarda erken dönemlere ait örneklerle temsil edildiği aktarıldı.

Çalışmada müzik aletlerinin yalnızca türleri değil, kullanıldıkları dinî ve toplumsal ortamlar da incelendi. Böylece farklı çalgıların Şanlıurfa’nın müzik geçmişindeki yerleri tarihî belgeler üzerinden ele alındı.

1904 tarihli Mevlevî fotoğrafı araştırmaya girdi

Araştırmanın görsel kaynaklar bölümünde 1904 yılına ait bir Mevlevî dervişleri fotoğrafı öne çıkıyor. Dilek’in tespitine göre bu fotoğraf, incelenen tarihî görseller arasında çalgı kullanımını gösteren en eski örneği oluşturuyor.

Akademik çalışmada müzik aletlerine ilişkin yazılı verilerin MÖ 7. yüzyıldan itibaren dinî, tarihî ve edebî metinlerde izlenebildiği de belirtiliyor. Bu bilgiler, araştırmacının değerlendirdiği farklı dönemlere ait kaynaklardan derleniyor.

Mevlevî ayinlerinden sıra gecelerine uzanan müzik geleneği

Çalışmada çalgıların kullanıldığı ortamlar arasında Mevlevîhaneler, tekkeler, zikir ve mevlid törenleri ile düğünler bulunuyor. Farklı enstrümanların dinî törenlerde ve günlük yaşamın çeşitli etkinliklerinde nasıl yer aldığı inceleniyor.

Araştırmada ney ve kudüm Mevlevî ayinleriyle, def sünnet ve düğünlerle, bağlama ise cem törenleri ve sıra geceleriyle ilişkilendiriliyor. Bu örnekler, çalgıların farklı toplumsal ve kültürel ortamlardaki kullanımını gösteren tarihî veriler arasında değerlendiriliyor.

Şanlıurfa Müziğinde Çalgılar: Arkeolojik ve Belgesel Kaynaklara Dayalı Bir İnceleme başlıklı makale, Harran İlahiyat Dergisi’nin 54. sayısında, 45-69. sayfalar arasında yayımlandı. Mustafa Said Dilek’in araştırması, Şanlıurfa’nın müzik tarihindeki enstrüman çeşitliliğini arkeolojik ve belgesel kaynaklar üzerinden inceliyor.