Cumhuriyet'in 10. yılı için 200 bin afiş bastılar: 1933'ün tasarımları nasıldı?

Cumhuriyet'in ilanının 10. yıl dönümüne hazırlanan Türkiye'de, 1933 sonbaharında yalnızca meydanlar ve tören alanları değil, şehirlerin duvarları da büyük bir kutlamaya hazırlanıyordu. Ankara'daki Kutlama Yüksek Komisyonu, Cumhuriyet'in ilk 10 yılında gerçekleştirilen değişimleri halka anlatmak amacıyla 25 farklı tasarımdan toplam 200 bin afiş bastırdı.

Afişler ülkenin farklı şehirlerine gönderilirken, dönemin gazeteleri bu tasarımların hangi mesajları taşıdığını ayrıntılarıyla okuyucularına duyurdu.25 afişin her birinden 8 bin adet basıldı. Ankara'da gerçekleştirilen baskıların ardından görsellerin ülke genelinde dağıtımı yapıldı.9 Ekim 1933 tarihli Vakit gazetesi ise afişlerin içeriğini açıklayan dikkat çekici bir habere yer verdi.

Gazetenin altıncı sayfasında yayımlanan haberde, tasarımların eski ve yeni eğitim anlayışından medeni nikâha, mahkemelerden demiryollarına kadar farklı konuları ele aldığı belirtildi. Böylece 1933'teki Cumhuriyet Bayramı afişleri, yalnızca kutlamaları duyuran görseller değil, dönemin yönetiminin ilk 10 yıllık değişim ve kalkınma anlayışını halka anlatmak için kullandığı araçlar haline geldi.

200 BİN AFİŞ ANKARA'DA BASILDICumhuriyet'in 10. yıl kutlamaları için hazırlıklar 1933 yılının ilk yarısında başladı.11 Haziran 1933'te kabul edilen 2305 sayılı Cumhuriyet'in İlanının Onuncu Yıl Dönümü Kutlama Kanunu ile kutlamaların üç gün sürmesi ve ülke genelinde komisyonlar kurulması kararlaştırıldı. Kanun, 26 Haziran 1933 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.

Başbakanlığa bağlı Kutlama Yüksek Komisyonu, 15 Temmuz 1933'te ilk toplantısını gerçekleştirdi. Komisyonun çalışmaları arasında tören programları, yayınlar, radyo konuşmaları, bayraklar ve afişler bulunuyordu. Resimli ve yazılı afiş serilerinin her birinden 8 bin adet Ankara'da bastırıldı.

Bu rakamlar, 25 farklı tasarım üzerinden toplam 200 bin afişe karşılık geliyor. Afişlerin ülke çapında dağıtılmasıyla, Cumhuriyet'in 10. yılına ilişkin ortak bir görsel anlatım oluşturulması hedeflendi. AFİŞLERDE ESKİ VE YENİ TÜRKİYE KARŞILAŞTIRILDI1933'te hazırlanan tasarımların en dikkat çekici özelliklerinden biri, Cumhuriyet öncesi ve sonrasını karşılaştırmalarıydı.

Vakit gazetesinin 9 Ekim 1933 tarihli haberinde, afişlerin eski ve yeni giyim biçimlerini, konutları, eğitim yöntemlerini ve mahkemeleri karşılaştırdığı anlatıldı. Bu yöntemde okuyucunun uzun bir açıklama okuması gerekmiyordu.

Görselin bir bölümünde eski uygulama, diğer bölümünde yeni uygulama gösteriliyordu. Örneğin eğitim konulu tasarımlarda, geçmişteki öğretim anlayışıyla Cumhuriyet dönemindeki okul sistemi karşı karşıya getiriliyordu. Bu karşılaştırmalar, dönemin resmî modernleşme anlatısını yansıtıyordu.

Görsellerin amacı farklı tarihsel dönemleri bütün yönleriyle tarafsız biçimde incelemekten çok, Cumhuriyet yönetiminin benimsediği değişimleri olumlu bir çerçevede sunmaktı. İMAM NİKÂHI VE MEDENİ NİKÂH AYNI AFİŞTE GÖSTERİLDİAfiş serisinde hukuk alanındaki değişimler de yer aldı.

Dönemin gazetelerinde adı geçen tasarımlardan biri, imam nikâhı ile medeni nikâhı karşılaştırıyordu. Günümüze ulaşan görsel örneklerde, üst bölümde dinî nikâhı temsil eden bir sahne, alt bölümde ise resmî nikâh işlemini gösteren bir çizim bulunuyor.

Büyük ve koyu harflerle yazılan başlıklar, iki uygulama arasındaki farkı görsel olarak vurguluyordu. Bu tasarım, 17 Şubat 1926'da kabul edilen Türk Medeni Kanunu'nun getirdiği evlilik düzeninin tanıtılmasıyla bağlantılıydı.

Osman Bahadır'ın 2026 yılında Magma dergisinde yayımlanan çalışmasında da bu karşılaştırmalı afişler, grafik sanatçısı İhap Hulusi Görey'in eserleri arasında gösteriliyor. Aynı çalışmada, 29 Ekim 1933'te İstanbul Bahçekapı Tramvay Durağı'nda vatandaşların medeni nikâhı anlatan afişleri incelediği tarihî bir fotoğraf da yer alıyor.

Bu fotoğraf, tasarımların yalnızca matbaalarda kalmadığını, kamusal alanlarda insanların karşısına çıktığını gösteren somut belgelerden biri. DEMİRYOLLARI VE FABRİKALAR AFİŞLERİN ÖNEMLİ SİMGELERİNDENDİ1933'ün görsel dilinde demiryolu, sanayi ve ulaşım da önemli bir yer tutuyordu.

Vakit gazetesinin aynı tarihli haberinde, ülkenin demiryolu ağıyla örülmesini anlatan bir afişten söz edildi. Dönemden kalan demiryolu temalı tasarımlarda lokomotifler, Türkiye haritası ve demiryolu hatları bir arada kullanılıyordu.

Grafik sanatçısı İhap Hulusi Görey'in 1923-1933 dönemine ait demiryolu konulu bir çalışmasında bu görsel yaklaşım açıkça görülüyor. Lokomotif çizimi, demiryolu haritası ve İsmet İnönü'nün portresi aynı kompozisyonda bulunuyor.

Tasarımdaki sayısal ifadeler, Cumhuriyet döneminde inşa edilen ve satın alınan demiryolu uzunluklarına ilişkin dönemin resmî anlatımını yansıtıyor. Bunlar, bağımsız biçimde hesaplanmış güncel ulaşım verileri olarak değerlendirilmemeli.

Trenler, fabrika bacaları ve üretim tesisleri, dönemin gazetelerinde de benzer bir görsel anlatım oluşturuyordu.29 Ekim 1933 tarihli Hâkimiyeti Milliye gazetesinin kapağında demiryolu, sanayi ve tarımsal üretim görsellerinin birlikte kullanılması, aynı temaların basın tasarımlarına da taşındığını gösteriyor. ALTI OK VE BÜYÜK HARFLERLE HAZIRLANAN TASARIMLARAfişlerin bir bölümünde Cumhuriyet Halk Fırkasının altı oku ve siyasi ilkeleri öne çıkarıldı.

Bir afişte Cumhuriyet Halk Fırkasının bayrağı bulunuyor, altında ise altı ilke sıralanıyordu. Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık, afişte kısa ifadelerle anlatılıyordu. Bu tasarımlarda siyasi mesajın doğrudan okunabilmesi için güçlü tipografiden yararlanılıyordu.

Büyük harfler, kısa sloganlar, bayraklar, geometrik şekiller ve karşılaştırmalı çizimler, ilk bakışta dikkat çekmesi amaçlanan bir görsel düzen oluşturuyordu.1933'ten günümüze ulaşan diğer hatıra afişlerinde de benzer yaklaşım görülüyor. Örneğin üzerinde 1923-1933 tarihleri ve Cumhuriyet'in yaşamasına ilişkin bir slogan bulunan bir afişte, Mustafa Kemal Paşa, Fevzi Çakmak ve İsmet İnönü'nün portreleri büyük yazılarla birlikte yer alıyor.

Ancak günümüze ulaşan bütün hatıra afişlerinin, Ankara'daki komisyonun bastırdığı 25 tasarımlık resmî seri içinde bulunduğu kesinleşmiş değil. İSTANBUL'DA AFİŞLERİN ASILACAĞI YERLER ÖNCEDEN BELİRLENDİAfişlerin dağıtımı konusunda dönemin basınında yer alan bilgiler, kutlamaların organizasyon boyutunu da ortaya koyuyor.9 Ekim 1933 tarihli Vakit gazetesi, İstanbul'da kullanılacak afişlerle yerleşim krokilerinin şehre ulaştığını duyurdu.

Habere göre belediyede oluşturulan bir komisyon, afişlerin asılacağı noktaları belirledi. Bu ayrıntı, afişlerin yalnızca basılıp gönderilmediğini, kamusal alanlarda nerelerde sergileneceklerine yönelik çalışmalar da yürütüldüğünü gösteriyor.

Cumhuriyet gazetesinin yine 9 Ekim 1933 tarihli sayısında, renkli afişlerin Cumhuriyet öncesi ve sonrasını karşılaştırmak amacıyla hazırlandığı ve köylere kadar dağıtıldığı yazıldı. Afişler meydanların, caddelerin ve duvarların süslenmesinde kullanıldı.

Kutlama programında bayraklar, geçici tören takları, elektrikli aydınlatmalar ve halk kürsüleri de bulunuyordu. ANKARA, 1933'TE BÜYÜK BİR GÖRSEL HAZIRLIĞIN MERKEZİYDİCumhuriyet'in 10. yıl dönümünde Ankara, hem merkezî organizasyonun yürütüldüğü hem de kutlamaların önemli törenlerinin gerçekleştirildiği şehir oldu.

Kutlama Yüksek Komisyonunun başkentte yürüttüğü çalışmalar, afişlerin basımından törenlerin düzenlenmesine kadar geniş bir alanı kapsıyordu.1933'te Ankara'da yayımlanan Hâkimiyeti Milliye gazetesi de 29 Ekim için hazırladığı 96 sayfalık özel sayıyla bu yayın faaliyetlerinin önemli örneklerinden birini oluşturdu. Gazetenin kapağında kullanılan Cumhuriyet Halk Fırkası simgeleri, demiryolu, üretim tesisleri ve tarım görselleri, aynı dönemin afişlerinde de karşılaşılan görsel temalarla örtüşüyordu.

Bu benzerlik, Cumhuriyet'in 10. yıl kutlamalarında afişlerle gazetelerin birbirini tamamlayan iletişim araçları olarak kullanıldığını gösteriyor. 93 YIL SONRA AFİŞLERİN TASARIM DİLİ NE ANLATIYOR?29 Ekim 1933 için hazırlanan afişler, erken Cumhuriyet döneminin grafik tasarım anlayışına ilişkin önemli izler taşıyor.

Karşılaştırmalı çizimler, belirgin sloganlar, siyasi semboller ve ulaşım-sanayi imgeleriyle Cumhuriyet'in ilk 10 yılına dair bir anlatı oluşturulmuştu. Afişlerin her birinden 8 bin adet basılması ve toplam 200 bin nüshanın dağıtımının planlanıp yürütülmesi, bu görsel iletişim çalışmasının ölçeğini ortaya koyuyor.

Bugün arşivlerde korunan tasarımlar, yalnızca Cumhuriyet Bayramı'nın nasıl kutlandığını değil, 1933 Türkiye'sinde siyasi düşüncelerin ve toplumsal değişimlerin halka hangi görsel yöntemlerle anlatıldığını da gösteriyor.