Derviş Zaim’den yapay zeka çıkışı: Deve kuşu gibi toprağa gömülemeyiz

Yapay zekâ teknolojilerinin sinema endüstrisindeki konumu, kurgu masalarındaki bir asistan olmaktan çıkıp senaryo yazımından doğrudan görüntü üretimine uzanan kapsamlı bir araca dönüştü. Üretken yapay zekâ modellerinin gelişmesi, sinema tarihindeki en büyük yapısal dönüşümlerden birini tetikledi.

Bu dönüşümün ilk ciddi yankıları, Hollywood’daki senarist ve oyuncu sendikalarının başlattığı grevlerde görüldü. Oyuncuların yüzlerinin kopyalanması ve yazar emeğinin algoritmalarla ikame edilmesi tehlikesi, endüstride etik kuralların yeniden yazılmasını zorunlu kıldı.

DERVİŞ ZAİM’DEN ETİK EĞİTİMİ UYARISIBu teknolojik dönüşüm ve etik tartışmalar, 63. Uluslararası Antalya Altın Portakal Film Festivali’nin de gündeminde. Ulusal Uzun Metraj Jüri Başkanlığı görevini üstlenen yönetmen Derviş Zaim, festivallerin birer “kültür ocağı” olduğunu hatırlatarak yapay zekâ konusundaki yaklaşımını paylaştı.

Zaim, “Devekuşu gibi başımızı toprağa gömüp ondan habersiz davranmamız insanlığın aleyhine olur. Teknoloji, yapay zeka gelişiyor. Olumsuz özellikleri de var ama onu hayatımızı daha da zenginleştirecek bir araç olarak görmemiz gerekiyor” dedi.

Araç ile amaç arasındaki sınırın kaybolma riskine dikkati çeken usta yönetmen, şu uyarıda bulundu: “Ne zaman bir araç olarak kendisini bize gösteriyor ne zaman kendisi bir amaca dönüşüyor bu sınırlar muğlaklaşmaya başlıyor. Aksi takdirde ayağımıza kurşun sıkarız.

Bu anlamda etik önem kazanıyor. Yeni başlayanlara, özellikle gençlere yapay zeka konusunda daha donanımlı olabilmeleri için bir etik eğitimi gerekiyor. Bunun üzerine düşünmemiz, bir yapay zeka külliyatı geliştirmemiz gerekiyor.

‘Nasıl kullanmalı, ne için kullanmalı?’ diye insanların kendi düşüncelerini döktükleri bir külliyatın oluşması hepimizin hayrına olacaktır.”‘CAMÉRA-STYLO’DAN ALGORİTMAYASinemada yapay zekâ kullanımı, Fransız teorisyen Alexandre Astruc’ün 1948’de ortaya attığı “Caméra-Stylo” (Kamera-Kalem) kavramını da yeniden tartışmaya açtı. Astruc’ün, sinemacının kamerayı bir yazarın kalemi gibi ekonomik engellere takılmadan kullanabilmesi ideali, algoritmalarla farklı bir boyuta evrildi.

Doğası gereği sermayeye bağımlı olan sinemada GenAI araçları, bağımsız yönetmenlerin devasa bütçelere ihtiyaç duymadan zihinlerindeki dünyayı görselleştirmesine olanak tanıyor. Yapım öncesi aşamasında mekan keşfi ve çekim planlaması gibi süreçler yerini “gelişmiş ön görselleştirmeye bırakıyor.

Çekime gitmeden önce yapay zekâ yardımıyla sahnenin ışığı, lensi ve kamera açısı test ediliyor aynı zamanda oyuncuların hareketleri simüle edilerek hata payı asgariye indiriliyor. Yapım sonrasında ise geçmişte büyük stüdyoların tekelinde olan karmaşık görsel efektler, dijital yaşlandırma ve akıllı kurgu teknikleri bireysel sinemacıların erişimine açılıyor.

DENEYSELDEN GİŞEYE BEYAZPERDENİN EVRİMİYapay zekânın sinemaya üretici bir araç olarak girişi 2016 yılına uzanıyor. “Benjamin” adlı modele bilimkurgu senaryoları yüklenerek oluşturulan “Sunspring” (2016), algoritmalar tarafından yazılan ilk kısa film olarak tarihe geçti.

Aynı yıl IBM’in yazılımı Watson, “Morgan” adlı filmin görüntülerini analiz ederek insan duygularını tetikleyen sahneleri seçti ve ilk algoritmik fragmana imza attı.2022-2023 döneminde metinden görsel üreten modellerin ortaya çıkması ise sektörü temelden sarstı. Bu durum, yapay zekâyı kurgu asistanı olmaktan çıkarıp doğrudan sahne üreten bir mekanizmaya dönüştürdü.

Günümüzde, tamamı yapay zeka araçlarıyla üretilen Alkan Avcıoğlu’nun belgeseli “Gerçek Ötesi” (2025) ile büyük savaş sahnelerinde yapay zeka kullanan “Young Washington” (2026), hibrit sinema döneminin somut örnekleri olarak öne çıkıyor. FESTİVALLERİN YAPAY ZEKÂ SINAVIÜretim pratiklerindeki bu dönüşüm, film festivallerini de yeni kurallar belirlemeye itti.

Uluslararası Adana Altın Koza Film Festivali, “Yapay Zeka Kısa Film Yarışması” kategorisini ekleyerek Türkiye’de bir ilki gerçekleştirdi. Oscar Ödülleri (Akademi) ve Cambridge Film Festivali gibi kurumlar ise yapay zeka kullanımına “şeffaflık” ve “insan yaratıcılığının birincil güç olması” koşuluyla izin veriyor.

Cannes ve Venedik festivalleri ise daha katı bir tutum sergiliyor. Üretken yapay zekânın görüntü üretiminde ana güç olduğu filmleri ana yarışmadan yasaklayan bu organizasyonlar, algoritmaların varlığına şimdilik yalnızca ses ve görüntü temizleme süreçlerinde izin veriyor.