Perihan Yoğurtçu Yazdı: Dilimizdeki Gizli Hiyerarşi Üzerine

Değerli anneler, sevgili kadınlar..."

Hak mücadelesinin, politikanın veya kürsülerin kurulduğu herhangi bir alanda yankılanan bu cümle, ilk bakışta kucaklayıcı ve zarif bir hitap gibi görünür. Oysa bu masum cümlenin içeriğine baktığımızda, kadın kimliğini farklı rollere hapseden ve kategorize eden derin bir hiyerarşi yatar.

Durup sormak gerekir: Hangi mantıkla "anneler" ve "kadınlar" şeklinde iki ayrı zümreye bölünüyoruz? Zaten bütün anneler kadın değil midir?

Bu ayrım, anne olan kadınları bir tarafa, olmayanları değersiz tarafa koyar. Bu, en hafif tabirle bir kategorik yanlıştır. Esasında bu hitap kadına bir hiyerarşi dayatır: Anne olan makbuldür, kutsaldır, merkezdedir; anne olmayan kadın ise sanki o çemberin dışındadır ya da eksiktir.

Peki erkekler için benzer bir hitabın kurulduğunu hiç duydunuz mu? Bir sahnede mikrofonu eline alan birinin "Değerli babalar, sevgili erkekler" dediğine şahit oldunuz mu? Olmazsınız. Çünkü erkekler kamusal alanda birer birey, birer özne olarak kabul edilir. Onların varlığı bir ailevi role ya da üreme işlevine endekslenmez.

Erkek, erkektir bireydir. Lakin kadın söz konusu olduğunda, toplum onun kimliğini mutlaka bir başkasıyla kurduğu ilişki üzerinden tanımlama ihtiyacı duyar: Çocuğunun annesi, falancanın eşi, filancanın kızı…

Bu indirgeyici dilin en acı ve en çarpıcı örneklerinden birini ne yazık ki en hassas alanlarda, acının ve mücadelenin merkezinde görüyoruz. Toplumsal olaylarda, çatışma ve barış süreçlerinde erkekler hep "birey", "siyasetçi" veya "aktör" olarak sahnede kalırken, kadınlar istisnasız birer "kılıfa" sokulur.

Bir "şehit babası" ya da "barış babası" tanımını neredeyse hiç duymayız; çünkü erkekler kimlikleriyle, babalıklarının ötesinde birer öznedir. Lakin kadınlar söz konusu olduğunda; "şehit annesi" ya da "barış annesi" söylemleri devreye girer.

Kadınların acısı bile, bireysel varlıkları elinden alınarak "kutsal ana " kalıbına hapsedilir. Acıyı, mücadeleyi ve varoluşu bile kadınlar için annelik misyonu üzerinden okumakta neden bu kadar ısrarcıyız? Hakikaten yanıt almak istiyorum: Annelik konumunda neden bu kadar ısrar ediliyor, bu yaklaşımın kadına kazanımı nedir? Toplumun kadına çizdiği sınırları kabul etmek değil midir bu?

Kamusal alanda, kürsülerde, bile kadını önce "anne" sıfatıyla hatırlamak kadının entelektüel birikimini, mesleki varlığını, toplumsal mücadelesini ve en önemlisi kendi başına bir birey olma hakkını gölgelemek değilmidir?

Bu durum, "Kutsal Anne" söylemi adı altında kadınların özgürlük alanını daraltan, onları ev içi rollerle ve fedakârlıkla özdeşleştiren patriarkal ezberin dilimize yansımış hali değilde nedir? Kadına biçilen bu kılıf, onun hayattaki tüm diğer potansiyellerini göz ardı edilmiyor mu?

Asıl acı olan ve yüzleşmemiz gereken gerçek şudur: Bu eril ve kategorize edici dili sadece dışarıdaki ataerkil akıl üretmiyor; ne yazık ki mücadele alanlarının, siyasetin ve omuz omuza yürüdüğümüz kadınların bu dildeki ısrarları hayret edici. Kadınların kadınları kategorize ettiğinin farkında mıyız?!

Dışarıdaki eril sisteme karşı ses yükseltirken, içeride kendi dillerimize yerleşmiş olan o hiyerarşik ezberleri temizlemek zorundayız. Çünkü kadınları kategorilere ayırmaktan, onları birer anne ya da bakım veren figürüne indirgemekten vazgeçmediğimiz sürece, kelimelerimizi de zihnimizi de özgürleştiremeyiz.

Oysa bizler, bu dünyada sadece birer anne ya da bakım veren olarak var olmuyoruz. Düşünen, üreten, yazan, sorgulayan, hak arayan ve en önemlisi kendisi için var olan bireyleriz. Dil, dünyayı algılama biçimimizdir. Kullandığımız kelimeler zihniyetimizi şekillendirir. Bu ayrıştırıcı, indirgeyici kalıpları silmenin vakti gelmiş, geçiyor bile.

Kadını kimliklerin, rollerin ve sıfatların gölgesinden kalmayı red edip hak ettiği yere, yani özne koltuğuna görünür kıldığımız gün, kelimelerimiz de özgürleşecek. O zamana kadar yüksek sesle sormaya devam edeceğiz:

Önce insan, önce kadın değil miydi?