İnsanı yaşatan bilim insanı yok eden teknoloji

Bilim insan yaşamını uzatırken, aynı bilim neden milyonlarca insanı yok edebilecek silahlar üretmektedir? İnsanlık tarihi boyunca tıbbın temel amacı yaşamı korumak, hastalıkları iyileştirmek ve ölümü geciktirmek olmuştur.

Bilimsel gelişmeler sayesinde insan ömrü uzamış, salgın hastalıklar kontrol altına alınmış, organ nakilleri gerçekleştirilmiş ve daha önce ölümcül kabul edilen birçok hastalık tedavi edilebilir halegelmiştir. Ancak aynı bilimsel uygarlık, insanlığı birkaç saat içinde büyük bir yıkıma sürükleyebilecek nükleer silahları da geliştirmiştir.

Modern çağın en büyük çelişkilerinden biri burada ortaya çıkmaktadır: Bilim bir taraftan yaşamı korurken diğer taraftan yaşamı ortadan kaldırabilecek teknolojiler üretmektedir. ATOMUN İKİ YÜZÜ1895 yılında Wilhelm Röntgen'in X ışınlarını keşfetmesi, 1896'da Henri Becquerel'in radyoaktiviteyi ortaya koyması ve Marie Curie'nin çalışmaları, modern tıpta yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

İnsan vücudunun iç yapısı görüntülenebilir hale geldi. Radyasyon, kanser tedavisinde kullanılmaya başlandı. Daha sonra nükleer tıp, radyoizotoplar ve gelişmiş görüntüleme yöntemleri sağlık hizmetlerinin ayrılmaz parçalarına dönüştü.

Fakat atom çekirdeğine ilişkin aynı bilimsel bilgi birikimi, nükleer silahların geliştirilmesine de olanak sağladı. Böylece insanlık, doğanın temel kuvvetlerini hem hastalıklarla mücadelede hem de kitlesel yıkım amacıyla kullanabilecek güce ulaştı.

Buradaki sorun bilginin kendisinden çok, onun hangi amaçlarla kullanıldığıdır. Bilimsel ilerleme ile ahlaki ilerleme her zaman aynı yönde gerçekleşmemektedir. HİROŞİMA: TIBBIN YETERSİZ KALDIĞI GÜN6 Ağustos 1945'te Hiroşima'ya, üç gün sonra Nagazaki'ye atom bombaları atıldı.

On binlerce insan patlamaların ilk anlarında yaşamını kaybetti. Sonraki haftalarda ve aylarda yanıklar, travmalar, radyasyon hastalığı ve enfeksiyonlar nedeniyle ölümler devam etti. Hekimler daha önce karşılaşmadıkları ölçekte bir felaketle yüz yüze kaldılar.

Hastaneler yıkılmış, sağlık çalışanlarının önemli bir bölümü ölmüş veya yaralanmıştı. Tedavi edilmesi gereken binlerce hasta bulunmasına rağmen yeterli ilaç, ameliyathane, kan ürünü ve sağlık personeli yoktu. Atom bombası yalnızca insan bedenini değil, insanı tedavi edecek sistemi de tahrip etmişti.

Bu olay, modern tıbbın önemli bir gerçeğini ortaya koydu: Bir hastalığın tedavisini bilmek, o tedaviyi her koşulda uygulayabilmek anlamına gelmez. RADYASYONUN ÖĞRETTİKLERİHiroşima ve Nagazaki'den sağ kalan insanların uzun yıllar izlenmesi, radyasyonun biyolojik etkilerinin anlaşılmasına önemli katkılar sağladı.

Lösemi, çeşitli kanserler, katarakt ve diğer geç dönem sağlık sorunları üzerine bilgiler genişledi. Ancak burada ciddi bir etik sorun var. İnsanlığın büyük acılar sonucunda elde ettiği bilimsel bilgiler, yaşanan felaketi haklı çıkarabilir mi?

Elbette çıkaramaz. Bilimsel bilginin artması, bu bilginin elde edildiği tarihsel koşulları ahlaken meşrulaştırmaz. İnsan yaşamı, bilimsel ilerlemenin bedeli olarak değerlendirilemez. CERRAHİNİN SINIRLARIGünümüzde kalp ameliyatları, organ nakilleri ve ileri yoğun bakım uygulamaları sayesinde geçmişte kurtarılamayan birçok hasta yaşatılabiliyor.

Ancak büyük ölçekli bir nükleer saldırıda bu olanakların çoğu kullanılamaz hale gelebilir. Binlerce yanık hastası, ağır travmalar, radyasyon hasarı, enfeksiyonlar ve altyapı kayıpları karşısında dünyanın en gelişmiş sağlık sistemleri bile yetersiz kalabilir.

Bir cerrah tek bir hastanın yaşamını kurtarmak için saatlerce mücadele ederken, nükleer bir silah saniyeler içinde binlerce yaşamı sona erdirebilir. Bu karşıtlık, tıbbın teknik başarısıyla insanlığın teknolojiyi kullanma biçimi arasındaki derin uçurumu göstermektedir.

TIBBIN GÖREVİ YALNIZCA TEDAVİ Mİ?Nükleer silahlar karşısında hekimlerin sorumluluğu yalnızca olası yaralanmaları tedavi etmekle sınırlı değil. Hastalıkları önlemek nasıl tıbbın temel görevlerinden biriyse, kitlesel ölümleri önlemeye yönelik bilimsel ve etik uyarılarda bulunmak da hekimliğin toplumsal sorumluluğunun parçası.

Nükleer silahların varlığı, insanlığın bilimsel bakımdan ne kadar ilerlediğini gösterirken, bu ilerlemeyi denetleyecek ahlaki ve siyasi mekanizmaların önemini de hatırlatıyor. Bugün asıl soru atom enerjisinin ne kadar güçlü olduğu değil.

Asıl soru, insanlığın sahip olduğu bu gücü hangi değerlerle yöneteceği. Çünkü bir uygarlığın gelişmişliği yalnızca ne kadar güçlü silahlar üretebildiğiyle değil, insan yaşamını ne ölçüde koruyabildiğiyle değerlendirilmeli.

Tıp insanı yaşatmak için var. Bilimin en büyük başarısı da insanı yok edebilme gücüne ulaşması değil, bu gücü kullanmamayı başarabilecek bir uygarlık oluşturması olacak. TIBBİ DÜZEN YETERSİZPeki hastaneler ayakta kalsaydı, bütün yaralılara ulaşılabilseydi ve yanıklar başarıyla tedavi edilseydi ne olurdu?

Bugünün tıbbı, radyasyonun uzun vadeli sonuçlarını ortadan kaldırabilir miydi? Yanıt, belirli hastalıklar için umut verici, bütün hasarın giderilmesi bakımından ise sınırlı. İlk yaraların kapanması, radyasyonun hücrelerde oluşturduğu değişikliklerin bütünüyle düzeldiği veya gelecekte hastalık gelişmeyeceği anlamına gelmiyor.

Hiroşima’dan bu yana önemli ilerlemeler kaydedildi. Radyasyonun kemik iliğini baskılayarak enfeksiyonlara ve kanamalara yol açtığı daha iyi biliniyor. Antibiyotikler, kan ürünleri, yoğun bakım ve kan hücresi üretimini destekleyen ilaçlar sayesinde bazı hastaların kurtarılması mümkün.

Seçilmiş durumlarda kök hücre nakli de değerlendiriliyor. Bununla birlikte çok yüksek dozların bağırsaklarda ve yaşamsal organlarda oluşturduğu ağır hasar, tedavinin sınırlarını belirlemeyi sürdürüyor. KANSER İLK SIRADAUzun vadede karşılaşılan sorunların başında kanser geliyor.

Hiroşima ve Nagazaki’de sağ kalanların izlenmesi, radyasyonla ilişkili lösemi ve çeşitli kanser risklerinin anlaşılmasını sağladı. Katarakt ve bazı kanser dışı hastalıklar konusunda da bilgi birikti. Ancak maruz kalan herkesin hastalanacağı söylenemez.

Risk; alınan doza, maruziyet yaşına, etkilenen dokulara ve geçen zamana göre değişiyor. Günümüzde gelişen cerrahi, ilaç tedavileri ve onkolojik yaklaşımlar, ortaya çıkan hastalıkların bir bölümünde iyileşme sağlayabiliyor.

Fakat bir kanseri tedavi etmek, geçmişteki radyasyon maruziyetinin bütün etkilerini silmek demek değil. Vücuttaki tüm hücresel hasarı düzelten, ileride gelişebilecek bütün hastalıkları önleyen tek bir ilaç bulunmuyor. Bu nedenle sağ kalanlar için uygun tıbbi izlem ve sürdürülebilir sağlık hizmetleri önem taşıyor.

KALITSAL RİSKKuşaklar arası etkiler konusunda ise yaygın bir düşünceyi dikkatle düzeltmek gerekiyor. Hiroşima ve Nagazaki’de radyasyona maruz kalanların çocuklarında, ebeveynlerin maruziyetine bağlanabilen kalıtsal hastalık artışı bugüne kadar gösterilemedi.

Doğumsal anomaliler, kromozom değişiklikleri, kanser ve ölüm nedenlerini inceleyen araştırmalar, hastalıkların kaçınılmaz biçimde çocuklara ve torunlara aktarıldığı iddiasını doğrulamıyor. Bu bulgu, sağ kalan aileleri damgalayan korkular karşısında özellikle değerli.

Bununla birlikte bulgular, kalıtsal riskin kesinlikle sıfır olduğunu kanıtlamıyor. Küçük etkilerin saptanması güç olabilir; araştırmaların sürmesi gerekiyor. Anne karnındaki bebeğin doğrudan radyasyona maruz kalması da ebeveynden kalıtsal değişiklik aktarılmasıyla karıştırılmamalı.

Genom araştırmaları ve gen tedavileri umut yaratıyor. Ancak bugün bunları nükleer felaketin olası kuşaklar arası sonuçlarını giderecek hazır çözümler olarak sunmak bilimsel açıdan doğru olmaz. Bu nedenle gelecekteki tedavilerden söz ederken, kanıtlanmış imkânlarla araştırma aşamasındaki umutları ayırmak gerekiyor.

Tek bir gen değişikliğine yönelik başarılı bir müdahale, radyasyonun farklı dokularda oluşturabileceği karmaşık hasarın tamamının onarılabileceğini göstermez. Üstelik gelecek kuşakların sağlığı yalnızca genetikle belirlenmez.

Beslenmenin bozulması, sağlık hizmetlerinin kesintiye uğraması ve toplumsal yaşamın parçalanması da çocukların yaşamını etkileyebilir. Böylece nükleer savaşın mirası, kalıtım tartışmasının çok ötesine uzanır. TOPLUMSAL YARALARTartışmanın merkezinde yalnızca yeni ilaçlar bulunmamalı.

Sağ kalanların yıllar boyunca izlenmesi, gerektiğinde tedaviye erişmesi ve ailelerine güvenilir bilgi verilmesi de tıbbi başarının parçası. Radyasyon korkusuyla dışlanmak, iş ve evlilik yaşamında ayrımcılığa uğramak, bedensel yaralara toplumsal yaralar ekler.

Bilimsel belirsizlikleri dürüstçe anlatmak, hem gerçek riskleri küçümsememeyi hem de kanıtlanmamış korkuları büyütmemeyi gerektirir. Bu, hekimliğin sorumluluğudur. Asıl güçlük, bu tedavilerin uygulanabileceği koşulların korunması.

Bir hastanenin binası sağlam kalsa bile elektrik, temiz su, ilaç, kan ürünleri, ulaşım ve personel olmadan hizmet sürdürülemez. Uluslararası Kızılhaç Komitesi, nükleer silah kullanımına yeterli insani müdahale kapasitesi bulunmadığını vurguluyor.

Tek bir hastayı kurtarmak için örgütlenen karmaşık tıbbi düzen, aynı anda ortaya çıkan kitlesel yaralanmalar karşısında işlevini kaybedebilir.