Toplumsal Gelişme Endeksi (TGE) 2026 ve Türkiye

Gelişme artık üç boyutlu olarak ölçülmektedir. Bu üç boyut ekonomik gelişme, toplumsal (sosyal) gelişme ve ekolojik (yanlış ifadeyle çevresel) gelişme olarak tanımlanmaktadır. Gelişme artık çok boyutlu ölçülmektedir. Bu konudaki ölçümlerden biri ‘İnsani Gelişme Endeksi’ adlı modeldir.

Temelleri Dünya Ekonomik Forumu’nda atılan ve Harvard Üniversitesi İşletme Profesörü Michael Porter önderliğinde hazırlanan ‘TGE: Toplumsal Gelişme Endeksi’ (SPI) de bu bağlamda geliştirilen bir modeldir (bkz. org). Gelişme boyutları birbirleriyle ilişkili olmakla birlikte seyirleri farklı olabilmektedir.

Özellikle 2021’den sonra bu ayrışma ekonomik gelişme lehine ve toplumsal gelişme aleyhine bir seyir izlemektedir. Hatta bu kimi ülkelerde (örneğin ABD’de) daha da ciddî negatif ayrışma göstermektedir. TGE VE GSYİH İLİŞKİSİÜlkelerin TGE puanı ile milli gelirinin bir ölçüsü olan Gayri Safi Yurtiçi Hasılası birlikte değerlendirildiğinde milli gelirin (GSYİH) toplumsal gelişme için önemli bir unsur olmakla birlikte kesin belirleyici olmadığı görülmektedir.

Örneğin, Danimarka ve ABD benzer milli gelire sahip olmalarına karşın Danimarka bu ekonomik potansiyelini toplumsal gelişmeye dönüştürebilirken, ABD’nin puanı 10 puan daha düşük! Yine ABD ile Letonya’nın toplumsal gelişme sonuçları benzer iken Letonya’nın millî geliri ABD’nin yarısı kadar!

TGE’NİN BOYUTLARI NELERDİR?Endeks kapsamında 171 ülkenin 15 yıldır başarımı izleniyor. Ekonomik göstergelerden bağımsız biçimde doğrudan toplumsal gelişim ölçülüyor. Harcanan çabalar dikkate alınmaksızın çıktılar ve yaşanmış deneyim göz önüne alınıyor.

Toplumların karşılıklı ilişkili boyutlarını bütünsel olarak ele alan bileşik bir endeks oluşturulmuştur. Endeks kapsamında üç boyut vardır. Bunlar, “Temel-insani-gereksinimler”, “Esenliğin yani İyilik Halinin (Wellbeing) Temel Unsurları” ve “Fırsatlar”.

Her bir boyutta dört temel bileşen mevcut olup, bunlar da farklı sayıdaki toplumsal göstergeler ile ölçülmektedir. Toplumsal ve çevresel gelişmeye ilişkin toplam 57 gösterge ile etki haritaları hazırlanıyor. Bileşenlere de bakalım.

Temel-insani-Gereksinimler: “Beslenme ve tıbbi bakım”, “su ve sanitasyon”, “barınma”, “güvenlik”.Esenliğin Temel Unsurları: “Temel eğitime erişim”, “Dünyanın herhangi bir yerinden enformasyona erişim ve iletişim”, “sağlıklı ve uzun yaşam”, “çevresel kalite”.Fırsatlar: “Kişisel haklar ve sesini duyurabilme”, “kişisel özgürlükler ve seçim hakkı”, “kapsayıcı toplum” ve “ileri düzey eğitime (Dünyanın en gelişmiş bilgisine) erişim”.Bu bileşenler toplamda 57 toplumsal ve çevresel göstergeyle ölçülmektedir. 12 bileşenin her biri Birleşmiş Milletler 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA)’ndan kimileriyle ilişkilidir.

Örnekse, ‘kişisel haklar’ bileşeninin ilişkili olduğu SKA’lardan biri Yoksulluğa Son (SKA1)’dur. Beri yandan SKA 12 (Sorumlu Üretim ve Tüketim) bileşenlerden ‘su ve temizlik’ bir de ‘çevresel kalite’ ile ilgilidir. TGE 2026 GENEL BAKIŞDünyanın TGE değeri 2011-2021 döneminde istikrarlı biçimde artmış ama 2021’den bu yana ciddî ölçüde durağan (63 puan düzeyinde) bir seyir izlemektedir.

171 ülkeden 50’sinin puanında düşüş, 36’sının puanında artış görülürken, 85’inin puanında önemli bir değişiklik yoktur. Bölgesel bazda ise Kuzey Amerika ve Avrupa’nın TGE trendleri Asya’nınkine göre daha düşük bir performans göstermiş!

TGE VE ÜLKELERTGE ölçümünde ülkeler puanlarına göre (iyiden düşüğe doğru) 6 öbeğe (Tier 1-Tier 6) bölünüyor. TGE puanlarına göre Dünya haritası da hazırlanıyor. Ülkeler eğer 0,5 veya daha yüksek puan artış sağlamışsa gelişen, 0-0,49 puan aralığında artış sağlamışsa gelişmesinde önemsiz değişim ve 0’ın altında bir değişim geçirmişse gelişmesi düşen ülke olarak niteleniyor.

TGE puanlarına göre en iyi ülkeleri oluşturan (18 ülkelik) birinci öbeğin başında Norveç (91,73 puan), yer alırken, en düşük puanlı (10 ülkelik) altıncı öbekte en sonuncu ülke Güney Sudan (27,71 puan).Ülkelere G20 ülkeleri bazında bakıldığında 2011’den bu yana kimi ülkeler ciddî oranda gelişirken (örnekse Çin 59,94 puandan 68,82 puana yükselmiş, Hindistan 51,30 puandan 58,79 puana yükselmiş), kimileri düşüş sergilemiş (örnekse ABD 84,17 puandan 81,76 puana), kimileri de (örnekse İngiltere 85,30 puandan 85,54 puana gelmiş) neredeyse yerinde saymış! İlginç bir durum G7 (Dev 7) ülkelerinden sadece 3’ü (Almanya, Japonya, Birleşik Krallık) 18 ülkenin yer aldığı birinci öbeğe girebilirken, dördü (Kanada, Fransa, İtalya ve en sonuncu olarak Amerika Birleşik Devletleri) ancak ikinci öbekte yer alabilmişler.

Yani bu dördü TGE-G18 içinde değiller!2011’den bu yana en çok gelişim gösteren ülke (11,83 puan artışla) Fiji olurken, en düşük gelişme gösteren 5 ülke sondan sırayla Venezuela (- 4,72), Suriye, Afganistan ve ilginçtir ABD (- 2,41) olmuş! Gelişmekte olan (yükselen) ülkelerde son yıllarda ülkeler arasında ayrışmalar gözleniyor.

Brezilya en iyi performansı gösteriyor. Yine Endonezya, Bangladeş ve Nijerya da olumlu seyir izliyor. Beri yandan 2020’den bu yana Pakistan ve Rusya’da düşüş gözleniyor. Rusya’nın düşüşü 2022 Ukrayna krizinden bu yana daha sert!

Çin ve Hindistan’da 2011’den bu yana yukarı yönlü bir seyir gözlenmektedir. Çin’e yakınsak bakıldığında özellikle beslenme, tıbbi bakım ve barınma boyut ve bileşenlerinde oldukça iyi başarım sergilediği görülmektedir. 86’ncı sıralardan bugün 73’üncü sıraya yükselmiştir.

YA TÜRKİYE?Bir de Türkiye’ye bakalım. 171 ülke içinde vasat konumda (85’inci sırada) bulunan Türkiye, 2011’den 2025’e 64,22 puandan 67,27 puana yükselerek puan olarak küçük bir ilerleme kaydetmiş. Ancak sıralamada 2011’den bu yana 18 sıra düşüş sergilemiş, bir zamanlar 64’üncü sıralardaymış!

Alt boyutlara bakıldığında ‘Fırsatlar’ boyutunda ülkemizin çok ciddî sıra düşerek 114’üncü sırada yer aldığını gözlüyoruz. SONSÖZÜlke başarımı, salt ekonomik başarım olarak anlamak sanılgısı yerine aynı zamanda toplumsal ve çevresel başarım olarak da ölçülmelidir.