1947'de Adlandırılan Prosopagnozi: Yüzleri Görüp Yakınlarını Tanıyamamak

Bir insanın karşısındaki kişinin yüzünü açıkça görmesine rağmen onun kim olduğunu anlayamaması mümkün. Prosopagnozi olarak adlandırılan nörolojik bozuklukta kişi, yıllardır tanıdığı bir arkadaşını, eşini veya çocuğunu yalnızca yüzüne bakarak tanımakta güçlük yaşayabiliyor. Bazı kişiler kendi yüzlerini bile tanıyamayabiliyor.

Günlük dilde yüz körlüğü olarak bilinen prosopagnozi, mutlaka görme yetisinin kaybedildiği anlamına gelmiyor. Kişi gözleri, burnu ve ağzı seçebildiği hâlde bunların oluşturduğu yüzü tanıdığı bir insanın kimliğiyle eşleştiremeyebiliyor.

Bu durumun tıp tarihinde ayrı bir kavram olarak tanımlanması ise 1947 yılına uzanıyor.

1947'de Joachim Bodamer neyi keşfetti?

Alman hekim Joachim Bodamer, Ocak 1947'de Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten dergisinde yayımlanan Die Prosop-Agnosie başlıklı çalışmasında yüz tanıma bozukluğunu ayrı bir klinik olgu olarak ele aldı.

Bodamer'ın üzerinde durduğu temel ayrım, bir insanın yüzünü görmesiyle o yüzün kime ait olduğunu tanımasının aynı şey olmamasıydı.

Hastalar yüzün çeşitli özelliklerini algılayabiliyor ancak tanıma sürecini tamamlayamıyordu.

Bu çalışma, görmenin yalnızca gözlerden gelen görüntüyü algılamaktan ibaret olmadığını; tanıma ve anlamlandırma süreçlerinin de gerekli olduğunu ortaya koyan tarihsel araştırmalar arasında yer aldı.

Beyin bir insanın yüzünü nasıl tanıyor?

Bir insanın yüzünü tanımak, beynin farklı bölgelerinin birlikte çalışmasını gerektiriyor.

Gözlerden gelen görsel bilgiler önce görüntünün temel özelliklerini işleyen beyin bölgelerine ulaşıyor. Ardından yüzlerin biçimini ve birbirinden ayrılan özelliklerini değerlendiren daha özelleşmiş sinir ağları devreye giriyor.

Bu süreçte özellikle beynin arka ve alt bölümlerindeki oksipitotemporal alanlar ve fusiform girus adı verilen yapı önem taşıyor.

Fusiform girus, şakak ve arka beyin bölgeleriyle ilişkili görsel işleme sisteminin parçalarından biri. Araştırmalar, özellikle sağ beyin yarımküresindeki yüz tanıma ağlarının bu işlevde önemli olduğunu gösteriyor.

Ancak bir yüzü tanımak yalnızca tek bir beyin bölgesinin çalışmasına bağlı değil. Yüzün görsel özelliklerinin değerlendirilmesi, daha önce karşılaşılan yüzlerle ilişkilendirilmesi ve kişinin kimliğine ilişkin bilgilere ulaşılması farklı aşamalar içeriyor.

Bu ağların bazı bölümlerindeki hasar veya işlevsel farklılıklar, kişinin yüzleri ayırt etmesini ya da tanıdığı insanlarla eşleştirmesini güçleştirebiliyor.

Yüzünü tanıyamadığı insanı sesinden tanıyabilir mi?

Prosopagnozinin en dikkat çekici özelliklerinden biri, yüz tanıma güçlüğünün diğer tanıma becerileriyle aynı düzeyde etkilenmek zorunda olmaması.

Örneğin bir kişi karşısındaki arkadaşının yüzünden kim olduğunu anlayamayabilir. Ancak konuşmaya başladığında sesinden onu tanıyabilir.

Bazı kişiler insanları sesleri, yürüyüş biçimleri, saç modelleri, kıyafetleri veya alışılmış davranışları sayesinde ayırt etmeyi öğreniyor.

Bu nedenle prosopagnozi, kişinin yakınlarını mutlaka unuttuğu anlamına gelmiyor. Sorun, bazı hastalarda özellikle yüzün kimliği belirleyen bir ipucu olarak kullanılmasında ortaya çıkıyor.

Bununla birlikte yüz tanıma bozukluğuna başka algısal veya bilişsel güçlüklerin eşlik ettiği durumlar da bulunuyor.

Prosopagnozi doğuştan mı geliyor, sonradan mı gelişiyor?

Prosopagnozi genel olarak gelişimsel ve edinilmiş olmak üzere iki ana grupta inceleniyor.

Gelişimsel prosopagnozide yüzleri tanıma güçlüğü çocukluğun erken dönemlerinden itibaren bulunabiliyor. Kişinin geçmişinde belirgin bir beyin yaralanması olmayabiliyor.

Bu bireylerin bir kısmı, başkalarının yüzleri kendilerinden daha kolay tanıdığını ancak ilerleyen yaşlarda fark edebiliyor.

Edinilmiş prosopagnozide ise daha önce yüzleri tanıyabilen bir kişide bu beceri sonradan bozuluyor.

İnme, kafa travması, beyin iltihabı ve bazı nörodejeneratif hastalıklar edinilmiş yüz tanıma kaybıyla ilişkili olabiliyor.

Beyindeki etkilenmenin yerine göre farklı klinik tablolar görülebiliyor. Bazı hastalarda yüzlerin birbirinden ayırt edilmesi güçleşirken bazılarında yüzün özellikleri algılansa bile kişinin kimliğine ulaşılamıyor.

2024 yılında yayımlanan araştırma ne gösterdi?

Mayo Clinic araştırmacıları Kennedy A. Josephs ve Keith A. Josephs Jr. tarafından yürütülen ve 2024 yılında Brain Communications dergisinde yayımlanan geriye dönük çalışmada, prosopagnozi ölçütlerini karşılayan 336 kişinin klinik kayıtları incelendi.

Araştırma, yüz tanıma kaybının tek bir nörolojik hastalığa özgü olmadığını gösterdi.

Sonradan gelişen olgularda hem ilerleyici nörodejeneratif hastalıklarla hem de inme ve başka beyin hasarlarıyla ilişkili tablolar belirlendi.

Beyin görüntüleme bulguları özellikle sağ temporal ve oksipital bölgelerle yüz tanıma bozukluğu arasındaki ilişkiyi destekledi.

Araştırmada bazı edinilmiş olgularda yüz tanıma güçlüğünün zaman içinde azalabildiği veya düzelebildiği de bildirildi.

Ancak bu çalışma, belirli bir sağlık merkezinde değerlendirilmiş hastaların kayıtlarına dayanıyordu. Bu nedenle sonuçları toplumdaki prosopagnozi sıklığını veya bütün hastaların iyileşme olasılığını gösteren veriler olarak yorumlamak doğru değil.

Yüz körlüğü günlük yaşamı nasıl etkiliyor?

Prosopagnozi yalnızca tıbbi değerlendirmelerde ortaya çıkan bir belirti değil. Günlük yaşamın pek çok alanını etkileyebiliyor.

Bir kişinin iş arkadaşını sokakta tanıyamaması, tanıdığı birine selam vermemesi veya kalabalık bir ortamda yakınlarını ayırt edememesi sosyal ilişkilerde yanlış anlaşılmalara neden olabiliyor.

Bazı bireyler televizyondaki karakterlerin yüzlerini ayırt etmekte de zorlanabiliyor.

Bu nedenle yüz tanıma güçlüğü yaşayan kişiler, insanları tanımak için alternatif yöntemlerden yararlanabiliyor. Ses, beden dili, saç biçimi ve belirgin aksesuarlar bu yöntemler arasında bulunuyor.

Prosopagnozi nasıl değerlendiriliyor?

Yüz tanıma bozukluğu şüphesinde kişinin belirtilerinin ne zaman başladığı, hangi durumlarda ortaya çıktığı ve başka nörolojik yakınmaların bulunup bulunmadığı önem taşıyor.

Nörolojik değerlendirmede yüzleri birbirinden ayırt etme ve tanıdık yüzleri tanıma becerileri özel testlerle incelenebiliyor. Gerektiğinde beyin görüntüleme yöntemlerinden de yararlanılabiliyor.

Yalnızca bir kişinin yüzünü hatırlayamamak veya zaman zaman tanıdık insanları karıştırmak, tek başına prosopagnozi tanısı anlamına gelmiyor.

Prosopagnozinin bütün nedenlerinde etkili, yerleşik bir tedavi bulunmuyor. Bununla birlikte altta yatan nedenin belirlenmesi ve günlük yaşamı kolaylaştıran tanıma stratejileri önem taşıyor.

Bodamer'ın 1947'de adlandırdığı bu bozukluk, bugün nörolojinin temel sorularından birini anlamaya yardımcı oluyor: Bir yüzü görmek ile o yüzün kime ait olduğunu bilmek, beynin birbirinden ayrılabilen işlevleri.

TIBBİ UYARI

Yüzleri tanıma yetisinin aniden kaybedilmesi, özellikle konuşma bozukluğu, güçsüzlük veya ani görme değişikliğiyle birlikte ortaya çıkıyorsa acil tıbbi değerlendirme gerektirir. Süregelen yüz tanıma güçlüğünün nedenini belirlemek için nöroloji uzmanına başvurulmalıdır.

KAYNAKLAR

1. Bodamer J. Die Prosop-Agnosie: Die Agnosie des Physiognomieerkennens. Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten. 1947;179:6–53. DOI: 10.1007/BF00352849.

3. National Health Service (NHS). Prosopagnosia (face blindness). NHS Health A to Z. Son değerlendirme: 30 Ocak 2023.