Keskin’i yıkan, Ankara’da binaları çatlatan deprem! 19 Nisan 1938’in kayıtlara geçen ağır bilançosu

Kırıkkale’nin Keskin ilçesi, 19 Nisan 1938’de Orta Anadolu’da meydana gelen büyük depremin ağır sonuçlarını yaşayan yerleşim yerlerinden biri oldu. Saat 13.07’de meydana gelen ve merkez üssü Kırşehir’in Akpınar çevresi olarak kayıtlara geçen depremde Keskin’e bağlı 23 köyde 410 ev tamamen yıkıldı, 591 ev ise oturulamayacak derecede hasar gördü.

Prof. Dr. Hamit Pehlivanlı’nın kaleme aldığı Yüzüncü Yılında Kırıkkale kitabında aktarılan tarihî belgelere göre Keskin ve çevresinde 4 kişi hayatını kaybetti, 7 kişi yaralandı. Deprem yalnızca evleri değil, köprüleri, değirmenleri, köy okullarını ve tarımsal üretimi de etkiledi.

Bölgede 172 kuzu telef oldu. Yeni Ankara’nın özel haberine göre 1938 yılında yaşanan deprem, Keskin’in yakın tarihindeki en ağır doğal afetlerden biri olarak kayıtlara geçti. Dönemin devlet yazışmaları, gazete haberleri ve deprem bölgesinde inceleme yapan bilim insanlarının raporları, felaketin boyutlarını gözler önüne seriyor.

DEPREM 19 NİSAN 1938’DE SAAT 13.07’DE MEYDANA GELDİ19 Nisan 1938 günü öğle saatlerinde yaşanan deprem, Kırşehir, Keskin ve Yerköy arasındaki geniş bir alanı etkiledi. Depremin büyüklüğü konusunda bilimsel çalışmalarda farklı değerler bulunsa da Türkiye Jeoloji Bülteni’nde yayımlanan araştırmada sarsıntının yüzey dalgası büyüklüğü (Ms) 6,8 olarak verildi.

Uğur Temiz ve Y. Ergün Gökten’in 2011 yılında yayımladığı bilimsel araştırmaya göre deprem, Seyfe Fay Zonu’nun kuzeybatısındaki Akpınar segmentinde meydana geldi. Yaklaşık 14 kilometrelik fay kırığı oluşturan sarsıntı, Orta Anadolu’nun deprem üretme kapasitesini ortaya koyan tarihî örneklerden biri oldu.

Depremin ardından Keskin’de yapılan ilk hasar tespitlerinde 23 köyde 410 evin tamamen yıkıldığı belirlendi. 591 evin ise içinde yaşanamayacak kadar ağır hasar aldığı kaydedildi. KESKİN’İN HANGİ KÖYLERİNDE AĞIR YIKIM YAŞANDI?Hamit Pehlivanlı’nın kitabında yer alan kayıtlara göre depremden en fazla etkilenen yerleşim yerleri arasında çok sayıda Keskin köyü bulunuyordu.

Cebrailli, Konursarılar, Takazlı, Göçbeyli, Ceritobası, Efendiköyü, Ceceliköşker (Büyükceceli), Göztepe, Beşler, Seyfli, Kayalak Solaklısı, Halitli, Çamurabatmaz, Tavözü, Çatallı ve Karakoyunlu köyleri büyük ölçüde harap oldu. Ceritmüminli köyünde evlerin yaklaşık yüzde 80’inin, Cinali köyünde ise yüzde 40’ının yıkıldığı tespit edildi.

Doğanay ve Hasandede köylerinde de evlerin yüzde 95’inin oturulamaz hâle geldiği aktarıldı. Hasandede’de köy okulunun da depremden zarar görmesi nedeniyle eğitim yapılamadı. Seyfli ve Cinali köylerinde çok sayıda ev yıkılırken Takazlı’da ilk belirlemelere göre enkaz altında 3 kişinin hayatını kaybettiği, 3 kişinin yaralandığı bildirildi.

Keskin yakınlarındaki İzzettin İstasyonu’nda ise buğday ambarlarının üst bölümleri çöktü. İki işçi yaralandı. Böylece deprem, köylerdeki konutların yanı sıra bölgenin tarımsal ticaretini de sekteye uğrattı. KIRIKKALE MERKEZİNDE DE HİSSEDİLDİ, ANKARA’DA BİNALAR ÇATLADIDeprem yalnızca Keskin ve Kırşehir çevresiyle sınırlı kalmadı.

Kırıkkale merkezinde de hissedilen sarsıntı, burada ciddi bir yıkıma yol açmadı. Buna karşılık Ankara’da bazı kamu binalarında, okullarda, otellerde ve konutlarda çatlaklar meydana geldi. Dönemin kayıtlarına göre Harp Okulunun hastane binası, Ekonomi Bakanlığı, postane ve bazı okul binaları sarsıntıdan etkilendi.

Yenişehir’deki konutlarda duvar çatlakları oluşurken şehrin farklı noktalarında bacalar yıkıldı. Depremin Ankara açısından önemi, başkentin de bu büyük sarsıntıdan etkilenmiş olmasıydı. Kızılcahamam, Kalecik, Nallıhan, Polatlı, Ayaş, Çubuk ve Balâ’da da deprem hissedildi.

Ancak bu ilçelerde Keskin’deki ölçekte bir hasar bildirilmedi. KAYMAKAM EKREM ANIT KÖY KÖY DOLAŞTIDepremin ardından devlet kurumları bölgede yardım çalışmalarına başladı. Dönemin Başbakanı Celal Bayar ve İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, felaketle ilgili gelişmeleri takip ederek gerekli yardımların ulaştırılması için talimat verdi.

Keskin Kaymakamı Ekrem Anıt da oluşturduğu heyetle birlikte köylere giderek hasarı yerinde inceledi. Evleri yıkılan ve açıkta kalan vatandaşların çadırlara yerleştirilmesini sağladı. Ankara’dan gönderilen yaklaşık 100 çadırı köylülere bizzat dağıttı.

Keskin Kızılay Derneği tarafından da bölgeye 100 çadır gönderildi. Ancak evsiz kalan ailelerin sayısı dikkate alındığında mevcut çadırların ihtiyacı karşılamadığı belirtildi. Millî Savunma Bakanlığı da depremden etkilenen askerlerin izinli sayılması ve askere gideceklerin sevklerinin ertelenmesi yönünde karar aldı.

DEPREMİN EKONOMİK ZARARI 3 MİLYON LİRAYI BULDUDeprem sonrasında Yozgat ve Kırşehir vilayetleriyle Ankara’nın Keskin kazasındaki hasarı belirlemek üzere bir heyet oluşturuldu. Yapılan değerlendirmelerde toplam maddi zararın yaklaşık 3 milyon liraya ulaşacağı hesaplandı.

Dönemin devlet bütçesinin bu zararı karşılamakta yetersiz kalması üzerine yardım çalışmalarında Kızılay ön plana çıktı. Kızılay’a ilk etapta 30 bin lira tahsis edildi. Ardından özel kanunla 500 bin liralık ek kaynak ayrılması kararlaştırıldı.

Depremzedelerin ev ihtiyacının karşılanması için kerestenin çevredeki ormanlardan ücretsiz sağlanması, inşaat malzemelerinin devlet imkânlarıyla taşınması ve yeterli sayıda teknik personelin görevlendirilmesi de karara bağlandı. Ülkenin farklı şehirlerinden de yardım gönderildi.

Zonguldaklılar 2 bin lira, Ankara’dan iş insanı Vehbi Koç ise 500 lira bağış yaptı. Pehlivanlı’nın aktardığı kayıtlara göre depremzedeler için 27 Nisan 1938 itibarıyla 7 bin 287 lira 13 kuruş, 30 Nisan itibarıyla yaklaşık 12 bin lira yardım toplandı.

9 Haziran 1938’e kadar toplanan nakdî yardımların toplamı ise 227 bin 837 lira 90 kuruşa ulaştı. MTA HEYETİ DEPREM BÖLGESİNDE İNCELEME YAPTI1938 depreminin ardından yalnızca yardım çalışmaları yürütülmedi. Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA) da bölgedeki jeolojik hareketleri incelemek üzere harekete geçti.

MTA Genel Müdürlüğü, 22 Nisan 1938’de Dr. Paul Arni başkanlığında bir araştırma heyeti oluşturdu. Heyet, 23 Nisan’da Akpınar’a ulaşarak çalışmalarına başladı. Araştırmacılar, Akpınar, Mucur, Kırşehir, Köprüköy, Kılıçözü, Takazlı ve Keskin çevresinde incelemeler yaptı.

Bölgenin 1:100.000 ölçekli jeolojik haritası hazırlandı. Depremden zarar gören yapıların özellikleri ve yer hareketlerinin etkileri kaydedildi. İncelemelerde özellikle köy evlerinin yapım biçimleri üzerinde duruldu. Tarlalardan toplanan yuvarlak taşların düzeltilmeden, çamur harçla birleştirilerek duvar örülmesinin yapıların dayanımını düşürdüğü belirlendi.

Zamanla yağmur nedeniyle harcın özelliğini kaybetmesi, duvarların daha küçük sarsıntılarda bile zarar görmesine neden oluyordu. Toprak damlı evlerde ise tavanı taşıyan ahşap malzemelerin uzun süre değiştirilmemesi ayrı bir sorun oluşturuyordu.

Deprem sırasında bazı su kaynaklarının kesildiği, bazılarının debisinin azaldığı, bazılarının ise arttığı da gözlemlendi. Araştırma heyeti, bölgede bulunduğu 23–25 Nisan tarihleri arasında artçı sarsıntılara da tanıklık etti.

Dr. Paul Arni, sarsıntılara eşlik eden sesleri uzaktan duyulan gök gürültüsüne ve top seslerine benzetti. ÇAŞNİGİR KÖPRÜSÜ DEPREMDEN ZARAR GÖRMEDİDeprem sırasında Kılıçözü’ne karışan Hanyeri Çayı üzerindeki köprülerden biri ağır hasar gördü.

Köprü ayağının hareket nedeniyle kemerine göre yarım metre kuzeydoğuya kaydığı tespit edildi. Buna karşılık Keskin’in tarihî yapılarından Köprüköy Köprüsü, diğer adıyla Çaşnigir Köprüsü, depremde zarar görmedi. Bu ayrıntı, 1938 depremine ilişkin teknik incelemelerde kayda geçen dikkat çekici bulgulardan biri oldu.1938 DEPREMİNDE CAN KAYBI RAKAMLARI NEDEN FARKLI?1938 Akpınar depremiyle ilgili tarihî kaynaklarda can kaybı ve bina hasarına ilişkin farklı rakamlar bulunuyor.

Prof. Dr. Hamit Pehlivanlı’nın kitabında aktarıldığı üzere Anadolu Ajansına dayandırılan bazı kayıtlarda 160 kişinin hayatını kaybettiği ve 4 bin 66 binanın hasar gördüğü belirtiliyor. Başka kaynaklarda ise 149 ölü, 211 yaralı ve yaklaşık 3 bin 860 yıkılmış veya ağır hasarlı yapı bilgisi yer alıyor.

AFAD’ın tarihsel deprem kataloğunda ise Kırşehir genelinde 154 kişinin hayatını kaybettiği, 2 bin 157 binanın tamamen yıkıldığı ve bin 705 binanın ağır hasar gördüğü bilgisi aktarılıyor. Yozgat’ta da bir kişinin yaşamını yitirdiği ve 200’den fazla binanın zarar gördüğü kaydediliyor.

Bu rakamlar arasındaki farklılık, kayıtların kapsadığı coğrafi alanların ve hasar sınıflandırmalarının aynı olmamasından kaynaklanıyor olabilir. Bu nedenle Keskin’e ilişkin 4 can kaybı ile bütün deprem bölgesini kapsayan ölüm sayılarını birbirinden ayırmak gerekiyor.

Keskin açısından Pehlivanlı’nın aktardığı yerel tespitler, ilçenin 23 köyünde yaşanan yıkımı ve 4 kişilik can kaybını ortaya koyuyor.1938 depremi, dönemin İçişleri Bakanı Şükrü Kaya’nın TBMM’deki konuşmasına da yansıdı. Kaya, vatandaşların herhangi bir resmî çağrı beklemeden kendi imkânlarıyla yardım toplamaya başladığını belirterek ülkenin depremzedeler için gösterdiği dayanışmaya dikkat çekti.

Deprem sonrasında Yunanistan, Afganistan, Bulgaristan ve başka ülkelerden de Türkiye’ye taziye mesajları gönderildi. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’e ulaşan mesajlar arasında farklı devlet başkanlarının telgrafları da yer aldı.1938 Keskin depremi, yalnızca yıkılan evler ve kaybedilen canlarla değil, sonrasında yapılan bilimsel çalışmalarla da tarihe geçti.

Aradan geçen yıllara rağmen dönemin raporları, Orta Anadolu’nun deprem tehlikesinin göz ardı edilmemesi gerektiğini gösteren önemli tarihî belgeler arasında bulunuyor.