Dört Ülkeden Dört Emekli Fotoğrafı: Yaşlanınca Bizi Nasıl Bir Hayat Bekliyor?

Bir ülkenin refahını yalnız çalışanlarının ne kadar kazandığıyla değil, ömrünü çalışarak geçirmiş insanlarına nasıl bir yaşlılık sunduğuyla da ölçmek gerekir.

Türkiye’de iki emekli parkta sohbet ediyor. Fransa’da emekliler bir kafede hayatın tadını çıkarıyor. Amerika’da yaşlı bir çift Florida sahilinde yürüyor. Çin’de kadınlar sabahın erken saatinde parkta topluca egzersiz yapıyor.

Elbette dört fotoğraf dört ülkenin bütün gerçeğini anlatmaz. Türkiye’de varlıklı emekliler olduğu gibi Amerika’da 70’inden sonra çalışmak zorunda kalanlar, Fransa’da geçim sıkıntısı çekenler, Çin’de son derece mütevazı yaşayan milyonlar var.

Ama bu kareler dört farklı yaşlanma modelini düşündürüyor. Ve önümüzdeki yılların en önemli ekonomik ve sosyal meselelerinden biri tam da bu olacak: Daha uzun yaşayan toplumlarda iyi yaşlanmayı nasıl finanse edeceğiz ve nasıl örgütleyeceğiz?

Türkiye’de emeklilik bir zamanlar çalışma hayatının sonunda ulaşılan nispeten huzurlu bir limandı. Ev alınmış, çocuklar büyütülmüş, borçlar azalmış olurdu.

Bugün bu denge ciddi biçimde bozuldu. Gıda, kira, sağlık ve günlük yaşam maliyetleri sabit gelirli emekliyi giderek daha fazla sıkıştırıyor.

Bir de “servetli ama nakitsiz” emeklilerimiz var. İstanbul, İzmir veya sahil kasabasında değerli bir evde oturuyor ama aylık geliri yaşam standardını sürdürmeye yetmiyor. Kâğıt üzerinde milyoner, günlük hayatta nakit sıkıntısı içinde.

Türk emeklisinin en büyük sosyal güvenlik mekanizması ise hâlâ ailesi: çocuklar, torunlar, kardeşler, komşular…

Fakat aileler küçülüyor. Çocuklar başka şehirlere, hatta başka ülkelere gidiyor. Kadınların işgücüne katılımı arttıkça aile içindeki geleneksel bakım düzeni de değişiyor.

Türkiye’nin bugünden sorması gereken kritik soru şu:

Bugün ailenin yaptığı işi yarın kim yapacak?

Fransız için emeklilik yalnızca maaş almak değildir. Uzun yıllar çalıştıktan sonra hayatın kalan bölümünü belirli bir güvence ve yaşam kalitesiyle sürdürebilmek, vatandaşla sosyal devlet arasında yapılmış bir sözleşmenin parçasıdır.

Emeklilik yaşındaki birkaç yıllık değişikliğin bile milyonları sokağa çıkarabilmesinin nedeni budur.

Elbette Fransız modelinin de ciddi finansman sorunları var. İnsanlar daha uzun yaşıyor, çalışan-emekli dengesi değişiyor, kamu maliyesinin üzerindeki yük büyüyor.

Ama önemli bir kültürel fark var: yaşlı insanı yalnızca bütçeye yük olarak görmeyen güçlü bir sosyal anlayış hâlâ ayakta.

Social Security size belirli bir taban sağlayabilir; fakat nasıl bir emeklilik yaşayacağınızı büyük ölçüde çalışma hayatınız boyunca ne kadar kazandığınız, ne kadar biriktirdiğiniz ve paranızı nasıl değerlendirdiğiniz belirliyor.

401(k), IRA, hisse senetleri, yatırım fonları, gayrimenkul…

İyi birikim yapmış Amerikalı 65 yaşından sonra Florida’ya taşınabilir, seyahat edebilir, golf oynayabilir, hatta bambaşka bir ikinci hayat kurabilir.

Yeterince biriktiremeyen ise 70’li yaşlarında çalışmayı sürdürebilir.

Amerikan sisteminin özgürlüğü de sertliği de burada:

Devlet zemini oluşturuyor; yaşam standardınızın tavanını büyük ölçüde siz inşa ediyorsunuz.

Bu model bize başka bir gerçeği de hatırlatıyor. Emeklilik planlaması 65 yaşında başlamaz. 40’lı, hatta 30’lu yaşlarda başlar.

Çin’de bulunduğum yıllardan beri beni hep etkileyen görüntülerden biri sabah parklarıdır.

Tai chi yapanlar, dans eden kadınlar, yürüyenler, mahjong oynayanlar, birlikte şarkı söyleyenler…

Bunun ekonomik olduğu kadar kültürel bir tarafı var.

Çin’de aile geleneksel olarak yaşlı bakım sisteminin merkezindeydi. Konfüçyüs geleneğinde anne-babaya bakmak yalnız aile sorumluluğu değil, ahlaki bir görevdi.

Fakat Çin hızla yaşlanıyor. Tek çocuk politikasının demografik mirası, küçülen aileler ve gençlerin başka şehirlere göçü eski modeli giderek zorluyor.

Dolayısıyla Çin’in önündeki mesele yalnız emekli maaşlarını finanse etmek değil. Yüz milyonlarca insan için yeni bir yaşlanma ekonomisi ve sosyal hayat kurmak.

Egzersiz alanıdır, arkadaşlık ağıdır, sosyalleşme merkezidir; kimi insan için yalnızlığa karşı en ucuz ve etkili ilaçtır.

Çinlinin güçlü aile ve topluluk geleneği.

Cevap yalnız banka hesabında olmayabilir.

Çünkü 70 yaşından sonra insanın ihtiyacı sadece para değil.

Sağlık, güvenlik, hareket edebilmek, arkadaşlık, merak, sevgi, kendini işe yarar hissetmek ve en önemlisi yalnız kalmamak.

Belki de değiştirmemiz gereken ilk şey “emeklilik” kavramının kendisi.

Bugün 65 yaşına gelen sağlıklı bir insanın önünde 20, hatta 30 yıllık hayat olabilir.

Yeni bir iş kurulabilir. Kitap yazılabilir. Ders verilebilir. Seyahat edilebilir. Gönüllü çalışılabilir. Torunlarla vakit geçirilebilir. Yeni dostluklar kurulabilir.

İnsan işinden emekli olur. Hayattan emekli olmaz.

Bu dört modelden Türkiye’nin çıkaracağı ders Fransa’yı, Amerika’yı veya Çin’i kopyalamak değil; kendi ekonomik ve toplumsal yapımıza uygun yeni bir yaşlanma modeli kurmak olmalı.

Birincisi: Emeklilik politikasını maaş politikasından çıkarmalıyız.

Emekli maaşının insanca yaşamaya imkân vermesi kuşkusuz temel şart. Ama tartışmayı her yıl “maaşa yüzde kaç zam gelecek?” sorusuna hapsetmek büyük resmi kaçırmak demek.