Asırlık bir gelenek yeniden keşfediliyor

Yaşam 15 Kas 2026 - 10:25 15 Kas 2026 - 10:25 85 Çanakkale’nin Ayvacık ilçesinde geçmişten günümüze uzanan zeytincilik ve geleneksel üretim kültürü, üniversite öğrencilerinin araştırma çalışmalarıyla yeniden gündeme taşınıyor. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) Ayvacık Meslek Yüksekokulu Geleneksel El Sanatları Programı Öğr.

Gör. Özlem Çakırkan’ın yürütücülüğünde, TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı kapsamında gerçekleştirilen “Ayvacık İlçesi Zeytinyağlı Sabun Araştırılması” projesinin saha ve uygulama çalışmaları tamamlandı.

Proje kapsamında gerçekleştirilen çalışmalarla Ayvacık’ın geleneksel zeytinyağlı sabun yapım kültürünün araştırılması, üretim yöntemlerinin yerinde incelenmesi ve kuşaktan kuşağa aktarılan geleneksel el sanatlarının kayıt altına alınmasına katkı sunulması hedefleniyor.

Proje ekibinde yer alan öğrenciler Zahide Korkmaz, Ece Nur Ağcegöz, Elanur Ağcegöz ve Beste Parlak Yavaş ile birlikte yürütülen saha çalışmalarına, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü mezunu Kübra Gürkök de akademik ve teknik katkılarıyla eşlik etti.

Zeytin ve zeytinyağı, Ayvacık ve çevresinin yalnızca tarımsal üretiminde değil, gündelik yaşamında, geleneklerinde ve yerel kültüründe de önemli bir yere sahip. Bölgenin zeytinlikleri, tarih boyunca zeytinyağı üretiminin gelişmesine zemin hazırlarken, zeytinyağının farklı alanlarda değerlendirilmesiyle geleneksel sabunculuk da yöresel üretim kültürünün bir parçası haline geldi.

Özellikle zeytinyağının sabun üretiminde kullanılması, geçmişte ev ekonomisinin ve yerel zanaatların önemli uygulamalarından biri olarak öne çıkıyor. Geleneksel üretimde zeytinyağının yanı sıra üretim yöntemine uygun diğer malzemeler de kullanılarak sabun hamuru hazırlanıyor, ardından kalıplara dökülerek şekillendiriliyor ve kurutuluyor.

Bu üretim süreci, yalnızca bir temizlik ürünü elde edilmesini değil, aynı zamanda bilgi ve deneyimin nesiller arasında aktarılmasını da sağlıyor. Ayvacık’ın Küçükkuyu ve Adatepe çevresindeki zeytinyağı üretim geçmişi de bu kültürel birikimin önemli örneklerini barındırıyor.

Özellikle Girit göçüyle bölgeye taşınan zeytincilik ve sabunculuk tecrübeleri, aile işletmeleri aracılığıyla günümüze kadar ulaşan üretim geleneklerinin oluşmasında etkili oldu.

Küçükkuyu’da geçmişten günümüze uzanan zeytinyağı ve sabun üretim geleneğinin dikkat çekici örneklerinden biri, 1924 yılında kurulan tarihi bir fabrikanın yeniden üretime kazandırılması oldu. Ailesinden devraldığı mirası yaşatmayı sürdüren Melda As, geleneksel yöntemlerle zeytinyağlı sabun üretimine devam ederek bölgenin köklü üretim kültürüne katkı sunuyor.

Girit’in Hanya kentinden mübadele döneminde Adatepe’ye yerleşen Mavrazade ailesinin geçmişe dayanan üretim tecrübesi de Ayvacık ve çevresindeki zeytincilik ve sabunculuk kültürünün oluşumunda önemli bir yere sahip. Aile büyüklerinden aktarılan üretim bilgileri, eski kayıt defterleri ve geleneksel sabun formülleri, bu kültürel mirasın günümüze ulaşmasında önemli rol oynadı.

Kuşaktan kuşağa aktarılan bu birikim, zeytinyağlı sabun üretiminin yalnızca bir zanaat değil, aynı zamanda bölgenin tarihini, yaşam biçimini ve kültürel belleğini yansıtan değerli bir gelenek olduğunu ortaya koyuyor.

Araştırma ve uygulama çalışmalarına, Bademli Köy Muhtarı Halilibrahim Köksal’ın destekleriyle Bademli Köyü’nde başlandı. Saha programı kapsamında proje ekibindeki öğrenciler ile Ayvacık Meslek Yüksekokulu Geleneksel El Sanatları Programı 2. sınıf öğrencileri, bölgenin geleneksel üretim kültürü içerisinde yer alan zeytinyağlı sabun yapım tekniklerini uygulamalı olarak deneyimledi.

Çalışmalarda geleneksel sabun üretiminin aşamaları, kullanılan malzemeler ve üretim sürecinin incelikleri üzerine uygulamalar gerçekleştirildi. Öğrenciler, teorik bilgilerini sahadaki deneyimle birleştirerek geleneksel üretim yöntemlerini yakından tanıma fırsatı buldular.

Bu tür uygulamalı çalışmalar, geleneksel el sanatlarının yalnızca akademik düzeyde araştırılması açısından değil, unutulmaya yüz tutan üretim tekniklerinin genç kuşaklara aktarılması bakımından da önem taşımaya devam ediyor.

Bademli Köyü’ndeki uygulamalı eğitimin ardından proje ekibi, Erdoğanlar Zeytinyağ Fabrikası tesislerine teknik inceleme ziyareti gerçekleştirdi. İlkay Erdoğan’ın rehberliği ve katkılarıyla gerçekleştirilen ziyarette, zeytinin işlenmesinden zeytinyağının elde edilmesine kadar uzanan üretim süreci yerinde incelendi.

Öğrenciler, geleneksel zeytinyağlı sabun üretiminin temel hammaddesi olan zeytinyağının hangi aşamalardan geçerek elde edildiğini gözlemledi. Böylece zeytinin hasadından işlenmesine, yağın elde edilmesinden geleneksel sabun üretiminde kullanılmasına kadar uzanan süreç bütüncül bir yaklaşımla ele alındı.

Teknik ziyaret, geleneksel el sanatlarının hammaddelerinin üretim süreçlerini tanımak ve zanaat ile tarımsal üretim arasındaki ilişkiyi anlamak açısından da önemli bir uygulama alanı oluşturdu.

Günümüzde sanayileşme, üretim alışkanlıklarının değişmesi ve modern temizlik ürünlerinin yaygınlaşmasıyla geleneksel sabun üretimi eski yaygınlığını büyük ölçüde kaybetmiş durumda. Buna karşın aile işletmelerinde, yerel atölyelerde ve kültürel miras çalışmalarında geleneksel üretim yöntemlerinin yeniden gündeme gelmesi, bu alandaki bilgi birikiminin korunması açısından önem taşıyor.

Ayvacık’ta yürütülen TÜBİTAK 2209-A projesi de yerel üretim kültürünün araştırılması, geleneksel sabun yapımının uygulamalı olarak öğrenilmesi ve bu alandaki kültürel birikimin görünür kılınması bakımından değer taşıyor. Özellikle geleneksel el sanatları eğitimi alan üniversite öğrencilerinin saha çalışmalarına katılması, geçmişten gelen üretim bilgisinin akademik araştırmalarla desteklenmesine ve gelecek kuşaklara aktarılmasına katkı sunuyor.

Çalışmaların tamamlanmasının ardından proje ekibi, araştırma ve uygulama sürecine katkı sağlayan ÇOMÜ Sanat Tarihi Bölümü mezunu Kübra Gürkök’e teşekkürlerini iletti. Ayrıca saha çalışmalarına destek veren Bademli Köy Muhtarı Halilibrahim Köksal’a, tesislerini ziyarete açan erdoğanlar zeytinyağ fabrikası Ltd.

Şti.’ye ve İlkay Erdoğan’a teşekkür edildi. Ayvacık’ın geleneksel zeytinyağlı sabun kültürünü araştıran bu proje, yerel değerlerin üniversite çalışmaları aracılığıyla yeniden keşfedilmesine ve geleneksel üretim mirasının yaşatılmasına yönelik önemli bir çalışma olarak dikkat çekiyor.

İsmetpaşa Mah. Demircioğlu Cad.