Bir insan öldüğünde iktidarın elinden kurtulur mu?-2

Kaldığımız yerden devam edelim. Bir önceki yazıda ölümün, insanı iktidarın elinden kurtarmaya yetmediğini anlatmış; mezarı açılan, mahkeme karşısına çıkarılan, suçlanan ve cezalandırılan bir papaya, Formosus’a odaklanmıştık.

Onun öyküsü, ölümden sonra da bedenin siyasal iktidarın keyfi uygulamalarına açık kalabileceğini gösteriyordu. Peki, ölüler gerçekten geride kalır mı? Yoksa bazen geçmişin hayaletleri, yaşayanların dünyasına yeniden mi çağrılır?

Bu sorunun peşinden giderken, önce ölümden dönüşün en bilinen anlatılarından birine bakmak gerek. Duccio di Buoninsegna'nın "The Raising of Lazarus" adlı tablosuLAZARUS, DIŞARI ÇIK!Yeni Ahit’teki Yuhanna İncili’nin 11. bölümüne gidelim.

Lazarus, İsa’nın yakın dostudur ve Betanya’da, kız kardeşleri Meryem ve Marta ile birlikte yaşamaktadır. Günün birinde hastalanır. Kız kardeşleri İsa’ya haber gönderir; ancak İsa hemen yola çıkmaz. İsa Betanya’ya vardığında, Lazarus’un ölümünün üzerinden dört gün geçmiştir.

Marta, İsa’yı karşılar ve kardeşinin ölümünden duyduğu derin üzüntüyü dile getirir. İsa Marta’ya şu cevabı verir:“Diriliş ve yaşam Ben’im. Bana iman eden kişi ölse de yaşayacaktır.”Ardından Lazarus’un mezarına gider. Mezar, girişine taş konulmuş bir mağaradır.

İsa taşın kaldırılmasını ister. Marta, kardeşinin dört gündür mezarda olduğunu ve bedeninin çürümüş olabileceğini söyler. İsa dua eder ve seslenir:“Lazarus, dışarı çık!”Lazarus, elleri ve ayakları kefen bezleriyle sarılı, yüzü de bir bezle örtülü olarak mezardan çıkar.

İsa çevresindekilere onu çözmelerini ve serbest bırakmalarını söyler. Lazarus’un dirilişi, İsa’nın ölüm üzerindeki gücünün ve diriliş vaadinin en önemli anlatısı olarak kabul ediliyor. Lazarus'un öyküsü burada bir mucize anlatısı olarak tamamlanıyor.

Fakat Lazar adı, yüzyıllar sonra başka bir coğrafyada, bambaşka bir ölüm ve geri dönüş öyküsüyle yeniden karşımıza çıkacak: Sırp Prensi Lazar Hrebeljanović. Lazarus’un dönüşü dinsel bir mucizeyken, Prens Lazar’ın dönüşü tarihsel hafızanın ve siyasetin konusu olacaktı.

Prens Lazar (1329 - 1389)ÖLÜLERİN YÜRÜYÜŞÜ VE BEDEN METAFORU1389 Kosova Muharebesi'nin 600. yılı nedeniyle Prens Lazar'ın kutsal emanet kabul edilen kemikleri, Haziran 1988'de Belgrad'dan çıkarılarak bir yılı aşkın süre boyunca Sırbistan ve Bosna-Hersek'teki onlarca manastır ve şehirde halka sergilenir. Amaç, Yugoslavya'nın dağılma sürecinde Sırp etnik milliyetçiliğinin kitlesel olarak kışkırtılması ve Sırp kamuoyunun savaşa hazırlanmasıdır.

Lazar’ın kemiklerinin Vrdnik, Ozren, Tronoša, Žiča, Studenica ve son olarak Kosova'daki Gračanica Manastırı'na uzanan sembolik rotası, milliyetçiler tarafından “Sırp topraklarının dinsel ve coğrafi sınırlarının çizilmesi”ne hizmet edecektir. Böylelikle 1389'daki trajik yenilgi ve “göksel krallık” miti, 1989'un siyasi kriziyle birleştirilir; Sırp halkı tarihsel kurban ve intikam hakkı olan bir topluluk olarak kışkırtılmış olur.

Slobodan Milošević rejimi, Sırp Ortodoks Kilisesi ve milliyetçi aydınlar, bu ritüeli kitlesel mitinglere dönüştürerek 28 Haziran 1989 Vidovdan konuşmasına giden toplumsal desteği inşa ederler. Antropolog Katherine Verdery'nin yaklaşımıyla; ölü bedenlerin/kemiklerin törenlerle sergilenmesi, kurban yakınlarını ve tüm ulusu ortak bir öfke etrafında kenetlemiş, "kurbanların torunları ile katillerin torunları bir arada yaşayamaz" algısını yayarak kitlelere "önleyici savunma" ve yeni bir çatışma meşruiyeti aşılamış.

Bununla da kalmamış, Sırp Ortodoks Kilisesi ve Sırp siyasetçiler (örneğin Radovan Karadžić) ile Hırvat Katolik çevresi, öldürülen kurbanların ve keşişlerin kemiklerini çıkararak "rekabetçi mezar açmalar" (rival exhumations) yarışına girmişler, her iki taraf da ölü bedenler üzerinden kendilerini “ulusun tek hakiki koruyucusu” ilan ederek kaybolan siyasi ve dini otoritelerini ölüler üzerinden yeniden inşa etmişlerdir. Orta Çağ anlayışında hukuk, ruh veya zihinden ziyade doğrudan somut fiziksel beden (caro) üzerine odaklanıyor gibi görünüyor.

Toplumsal ve dini birlik ideali (corpus mysticum) parçalandığında; siyasi güç iddiaları ölü bedenin fiziksel tahribatı (parmak kesme, nehre atma) üzerinden hesaplaşıyor. Modern Yugoslavya örneğinde de kilometrelerce uzayan tabut sıraları ve kemik torbaları, soyut siyasi söylemlerden çok daha sarsıcı ve somut bir toplumsal mobilizasyon aracına dönüşüyor.

TIPTA LAZARUSBeyin ölümü gerçekleşmiş kişilerde gözlenebilen ve omurilik kaynaklı istemsiz hareketleri tanımlayan nörolojik reflekse de “Lazarus İşareti” adı verilir. İşaret özellikle kolların göğse doğru kalkması, çaprazlanması veya baş ve boyun çevresinde hareket etmesi gibi, dışarıdan bakıldığında bilinçli bir hareketi andıran tepkilerle kendini gösterir.

Fenomen 1980’lerde tanımlanmış ve başlangıçta beyin ölümü tanısı koyulmasında güçlük yaratmış. Sonrasındaki araştırmalar hareketin beyin ve beyin sapı faaliyetlerinden değil, omurilik kaynaklı olduğunu göstermiş. Kısacası ‘Lazarus İşareti’nin görülmesi, kişinin yeniden bilinç kazandığını ya da beyinde işlevsel bir etkinlik bulunduğunu göstermiyor.

Refleks sadece kollarla sınırlı değil, ayaklar ve vücudun başka bölümlerinde de görülebiliyor. Refleksin, beyin ölümü gerçekleşmiş kişilerin yaklaşık%40’ında görülebildiği bildiriliyor. MEZARINDA RAHAT BIRAKILMAYAN DİĞERLERİİngiliz din adamı ve reformcu John Wycliffe, Avrupa için kilise hakimiyetinin en baskın sayılabileceği yüzyılda kiliseyi eleştirerek ön plana çıkar.

O halkın sadece İncil’i anlayarak eğitilebileceğine inanır, bu yüzden kutsal kitap olan İncil’i halk diline çevirerek halkı bilinçlendirir. Halkın fakirliğine karşı kilisenin zenginliğini eleştiren Wycliffe, reform anlayışına farklı bir bakış açısı getirir ve kendinden sonra gelen Martin Luther, Kalvin gibi reformistlere öncü olur.

Wycliffe’in tüm hatıralarını silmek isteyen Roma Katolik Kilisesi ölümünden sonra onun kemiklerini çıkarıp yakar ve küllerini Swift Nehri’ne döker. Ancak yine de reform öğretisinin yayılmasının önüne geçemez. Onun öğretisini benimseyenler, onun takipçileri Tanrı’nın, böyle utanç verici bir eylemi göreceğine ve bu durumun reformu hızlandırmak için hizmet edeceğine inanırlar.

Wycliffe’in ölümü onun reformu için bir son değil aksine her daim fikirlerinin yaşayacak olduğuna işarettir. John Wycliffe'in cesedinin mezarından çıkarılıp yakılmasının ardından küllerinin dağıtılması 21 Mayıs 1650'de kraliyetçi kahraman James Graham, Montrose Markizi, Edinburgh'daki Mercat Cross'ta halka açık bir şekilde darağacına asılarak idam edilir ve cesedi parçalara ayrılır.

Halkta korku ve saygı uyandırmak için tasarlanmış olağanüstü bir hareketle, başı Edinburgh'daki Yüksek Kilise'nin (St. Giles) yanındaki Tolbooth'a bir kazığa yerleştirilir, uzuvları diğer İskoç kasabalarına dağıtılır ve gövdesi modern Meadows'un doğu ucundaki Burghmuir gölü yakınlarına gömülür.

Kraliyet yanlıları için Montrose, sadakatin sembolü ve davalarının şehidi haline geldi. Elbette intikamı alınacaktı. Ocak 1661'de, altı “mezarcıya” cesedi "çıkarma" karşılığında 18 İskoç sterlini ödendi. Aslında iki ceset vardı, Montrose ile birlikte idam edilen Dalgety'li Sir William Hay'in kalıntıları da aynı anda çıkarıldı.

Robert Johnstone'a mezar yerini göstermesi karşılığında 3 sterlin ödendi ve mezardan çıkarma işlemi meşaleler ışığında gerçekleştirildi. Cerrahlar kemikleri yıkadı, kumaşa sardı ve tabutlara yerleştirdi. Tabutlar, “en iyi kadife kefen” ile örtüldü; bu iş için yerel bir tüccar olan John Kniblo'ya geleneksel bir ek ödeme olan “içki parası” da dahil olmak üzere 24 sterlin ödendi.

İskoçya Ulusal Kayıtları'nda bulunan dikkat çekici bir masraf kaydı, on yıl sonra Montrose'nin kalıntılarının nasıl görkemli bir törenle yeniden bir araya getirildiğini ve ayrıntılı cenaze töreni için hazırlandığını aydınlatıyor. İngiltere Kralı Harold ise üvey kardeş kurbanı gibi görünüyor.

Ölümünden sonra tahta geçen üvey kardeşi Harthacnut, onun Westminster'daki mezarının açılmasını emrediyor. Ceset mezardan çıkarılarak bir bataklığa atılıyor. Daha sonraki anlatılarda başının kesildiği ve Thames Nehri'ne atıldığı da aktarılıyor.

Bir balıkçı tarafından bulunan ceset, Londra'daki Danimarkalıların mezarlığına yeniden gömülüyor. İngiltere Kralı I. Harold ya da "Tavşanayak" HaroldWycliffe’in ölüsü dinsel otorite tarafından cezalandırılıyor. Harold Harefoot’un ölüsü hanedan ve siyasal hesaplaşmanın nesnesi haline geliyor.

Montrose’nin ölüsü ise yeni iktidar tarafından yeniden onurlandırılıyor. Üç farklı öykü, üç farklı iktidar biçimi; ama hepsinde ortak olan, ölümün beden üzerindeki iktidar mücadelesini sona erdirmemesi. İnsan, öldüğünde kendi bedeninin sahibi olmaktan çıkar; geride kalanlar onun üzerinde hüküm sürmeye devam eder.

Ne diyelim? Hiçbirimize ölünce de rahat yoktur.· Sabrina Constantini et al., Lazarus Sign, a Misnomer to an Anatomical Spinal Reflex, Clinical Anatomy, 2025.· Banu Çetin Ünal, Avrupa’nın Felaketler Yüzyılında Bir Devrimci Olarak John Wycliffe Etkisi, Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 2019.· Achille Mbembe, Necropolitics, Public Culture, Vol: 15(1) 2003.· Bojan Aleksov, Marian Apparitions and the Yugoslav Crisis, Southeast European Politics, 2004.