Dostluğa yavaşça acele et

Bazı insanlar vardır. Tanışır tanışmaz size “dostum” diye hitap ederler. Bu ne acele? Ne zaman dost olduk? ‘Tanışmak’la ‘tanımak’ arasındaki mesafeyi ne ara aştık da daha arkadaş bile olamadan dost olduk? Dostluk ne demek ki hemen, daha ilk dakikada bana dostum diyorsun?

DOSTLUK NE DEMEK?Aristoteles, ünlü eseri Nikomakos’a Etik’in 8. ve 9. kitaplarını (1155a - 1172a) dostluk kavramına ayırmıştır. Daha ilk satırdan da bu kavramın erdem konusuyla beraber var olduğunu söyler. Esasen onun için dostluğun kendisi bir erdem sayılır.

Ama yine de dostluk türlerini incelerken önemli bir ayırım yapar ve bu ayırımda erdem bambaşka bir yerde durur. Aristoteles’e göre üç tür dostluk vardır. Bunlardan birincisi çıkar temelli dostluktur. Karşılıklı çıkarlar devam ettiği sürece bu tür dostluk da devam eder.

Ama biliyoruz ki şartlar değişince insanların çıkarları da değişir. Tabii çıkar dendiğinde buradan sadece kötü bir anlam çıkarmamak lazım. İnsanların ihtiyaçları da çıkardır. Onlar da değişir. Değişen bu çıkar ya da ihtiyaçları karşı taraf karşılayamıyorsa ortada dostluk da kalmaz.

İkinci türü, hazza dayalı dostluklar olarak tanımlıyor Aristoteles. Burada da dostluğun var olabilmesi için dostların birbirine keyif verebilmesi gerekir. Yani aynı şeyden hoşlanmaları, birlikte vakit geçirmekten keyif almaları gerekir.

Bu durum devam ettiği sürece hazza dayalı dostluklar da devam eder. Ama yine biliyoruz ki, tıpkı çıkar gibi hazlar da değişkendir. Bugün keyif aldığınız bir şeyden yarın almayabilirsiniz. Hatta o şey artık size sıkıcı bile gelebilir.

Yani hazlar da çıkarlar gibi gelip geçicidir. Öyleyse varlığı sadece çıkara ya da hazza dayanan dostluklar da gelip geçici olurlar. Üçüncü tür ise, Aristoteles’in VIII. kitabın daha ilk cümlesinde andığı erdem kavramına dayalıdır.

Şöyle der Aristoteles: “İyi ve erdemli insanların dostlukları muhteşemdir. Bu insanlar iyidirler ve birbirlerinin iyiliğini isterler, ancak kendileri de tek başına iyidirler. Sadece karşısındaki için iyilik isteyen insan en iyi dosttur.

Burada tesadüfi değil, gerçekten insanın karakterinden kaynaklanan bir dostluk vardır. Kendileri iyi olmaya devam ettikleri sürece dostlukları da devam eder. Erdem de sürekli var olan bir şeydir. Hem kendi dostları için hem de mutlak anlamda iyidirler.

Bu insanlar birbirlerine yarar da sağlarlar, karşılıklı hoş da bulunurlar. Çünkü iyi insanlar hem birbirlerine karşı hem de mutlak anlamda hoşturlar. İnsanlar haz amaçlı eylemlerde bulunurlar, iyi ve erdemli insanlar da aynı şekilde.

Özetle söylemek gerekirse bu tür dostlukların uzun süreli olması doğaldır.” (1156b)Görüldüğü gibi Aristoteles için en kalıcı, en gerçek dostluk erdeme dayalı olan. Ama yine görüyoruz ki o, dostluktaki yarar (çıkar) ve hazzı da yok saymaz.

Aslında erdem temelli dostluklarda da hem karşılıklı çıkar (buna ihtiyaç karşılama da diyebiliriz) hem de karşılıklı haz alma durumu vardır. İlk ikisinden farkı şu ki, bunlar o dostluğun varlık nedeni değil, doğal bir sonucudur.

Peki bizim bugün kurduğumuz ilişkilerin temelinde çoğunlukla hangisi var? Şimdi telefonumuzda numarası kayıtlı arkadaşlarımızı, sosyal medyada arkadaş olarak listemize eklediğimiz insanları bir düşünelim. Onlarla nasıl bir ilişkimiz var?

Aristoteles’in üçüncü tür olarak tanımladığı erdeme dayalı bir dostluk mu? Yoksa küçük de olsa bir haz ya da karşılıklı görünürlük çıkarı mı? Onlarla aramızda dile getirmediğimiz bir ‘ben senin paylaşımını beğeneyim, sen de benimkini’ anlaşması yok mu?

DOSTLUK ZAMAN İSTER‘Festina Lente’ yazısında “Tékhnē için zaman lazım” demiştim. Dostluk için de öyle değil mi? Tékhnē sanat, zanaat, ustalık anlamına geliyor. Yani öyle şıp diye kavrayabileceğimiz bir şey değil. Dostluk da öyle ilk tanışmada kurulabilecek türden bir ilişki değil.

Evet, ‘dostluk’ Aristoteles’in de söylediği gibi bir ihtiyaç ve ona duyduğumuz isteğimiz çabuk doğar (1156b). Bir insanla tanıştığımızda onunla hemen dost olmak isteyebiliriz. Ama bu zannettiğimiz kadar kolay değildir. Karşımızdakini tanımak, sevmek hatta Aristoteles’in söylediği gibi onunla erdem temelli bir ilişki kurmak öyle hemen olacak şey mi?

Tıpkı tékhnē gibi dostluğa da zaman harcamak gerekmez mi? Dostluk için de ‘Festina Lente’ yani yavaşça acele etmek gerekmiyor mu? Tıpkı Stoacı filozof Seneca’nın söylediği gibi. “Bir dost edindiysen ona güvenmelisin, ama dostun olmadan önce onu yargılamalısın.”Seneca, Ahlak Mektupları adlı eserinde genç dostu Lucilius’a mektuplar yazar.

Bu mektupların üçüncüsü bazı çevirilerde ‘Dostlara Güvenmek’, bazılarında ise ‘Gerçek ve Sahte Dostluk Üzerine’ olarak adlandırılmıştır. İşte bu üçüncü mektupta Seneca Lucilius’a şöyle der: “Yazdığına göre, bana getirmesi için dostuna mektuplar vermişsin.

Sonra da sen bile bunu yapmadığın için, seninle ilgili her şeyi onunla paylaşmamamı tembihliyorsun. Böylece aynı mektupta onu hem dost diye anmış hem de dost olduğunu inkâr etmiş oluyorsun. Eğer dost kelimesini herkesin kullandığı gelişigüzel anlamıyla kullandıysan, seçim adaylarına ‘saygıdeğer bayım’ dememiz ya da adını hatırlayamadığımız birini ‘efendim’ diye selamlamamız gibi ona dost dediysen, bunu geçelim.

Ama kendine güvendiğin kadar güvenmediğin birini dost sayıyorsan, büyük bir yanılgı içindesin ve gerçek dostluğun gücünü yeterince tanımıyorsun. Sen her şeye dostunla karar ver, ama önce onun kendisi hakkında karar ver. Bir dost edindiysen ona güvenmelisin, ama dostun olmadan önce onu yargılamalısın.”Seneca’nın son cümlesi ‘Festina Lente’ (yavaşça acele et) anlamına gelmiyor mu?

Birisini dost edinmeden önce onunla ilgili uzun uzun düşün. Ama bir kez onunla dost olmaya karar verdiysen, ona artık bütün yüreğinle güven. Karar aşaması yavaş, sonrası tam kararlı ve hızlı…Biz ne yapıyoruz? Arkadaşlık isteğini bir saniyede kabul ediyor, ama o kişiye hiç güvenmiyoruz.

Biz bu konuda da sürekli acele ediyoruz. Arkadaş dediğimiz bir sürü insan birikiyor. Peki ya dost? SIRDAŞIMIZ VAR MI?Seneca’nın söylediği “bir dost edindiysen ona güvenmelisin” sözünde bahsettiği gibi kaç tane güvendiğimiz dostumuz var?

İnsanlarla kurduğumuz ilişkilerin ne kadarı onlarla dost olmaya doğru ilerliyor? Immanuel Kant, Ahlak Metafiziği adlı kitabında ‘ahlaki dostluk’ diye adlandırdığı bir kavramdan bahsediyor ve onu şöyle tanımlıyor. “Ahlaki dostluk (duyguya dayalı [ästhetisch] dostluktan farkı olarak) iki kişinin gizli yargılarını ve duygularını, karşılıklı saygıyla bağdaşabildiği ölçüde, birbirlerine açmakta duydukları tam güvendir.” (§47)Bakın o da aslında Aristoteles gibi; duygular yerine erdemi koyuyor.

Korkusuzca ama saygı sınırları içinde kendinizi, içinizi açtığınız, sırlarınızı paylaştığınız dostluğa ‘ahlaki dostluk’ diyor. İşte bu dostluk da sırdaşlık bozulmadığı, dostunuza karşı temel sorumluluklarınızı yerine getirdiğiniz sürece devam eden bir dostluk.

Kant, insanın kendini başkalarına açmaya derin bir ihtiyaç duyduğunu düşünür. Ama söylediklerinin aleyhine kullanılmasından da korkar. “İnsan topluma yönelik yaratılmış bir varlıktır (gerçi aynı zamanda toplumdan kaçan bir varlıktır da).

Toplumsal durumu geliştirirken, kendini başkalarına açma ihtiyacını (hiçbir art niyet olmaksızın bile) güçlü biçimde duyar. Ama öte yandan, başkalarının düşüncelerini açmasını kötüye kullanabileceği korkusuyla kısıtlanıp sakınarak, yargılarının (özellikle başka insanlar hakkındaki yargılarının) önemli bir kısmını kendi içine kilitlemek zorunda kalır.” (§47)İnsan bu içine kapanma zorunluluğundan ancak ahlaki dostlukla kurtulabilir.

Kendini tam bir güvenle açabileceği birini bulduğunda artık düşünceleriyle bir hapishanedeki gibi yalnız değildir. Peki bugün biz ne yaşıyoruz? Her şeyi herkese açıyoruz… Ne yediğimiz, nereye gittiğimiz, kiminle olduğumuz… Hepsi ortalıkta.

Ama iç dünyamızı kimseye açmıyoruz. Paylaşıyoruz ama açılmıyoruz. Hayatımızı bir vitrine dönüştürdük ama sırdaşımız yok. YUNUS VE ÇAPA‘Festina Lente’nin Rönesans döneminde kullanılan simgesi bir çapaya sarılmış yunus figürüydü.

Yunus hızı, çapa ise sabrı temsil eder bu simgede. Dostluğun da biraz böyle olması gerek sanki. Yunusla çapanın sarmaş dolaş olması gibi. Yunus dostluğun canlılığıdır. Birlikte gülmek, eğlenmek, coşku, birlikte alınan haz.

Çapa ise sadakattir, güvendir, ilişkiye zamanla gelen derinliktir. Dostluk sadece yunus olsaydı Aristoteles’in haz dostluğu dediği dostluk olurdu. Çok hızlı ve eğlenceli ama geçici. Karşılaştığı ilk fırtınaya dayanamaz, savrulup gider.

Dostluk, yalnızca çapa olsaydı yerinden kıpırdamaz, canlılığını kaybederdi. Gerçek dostluk ikisini birden istemiyor mu? Hem acele etmeyi hem de dingin davranmayı hak etmiyor mu? Şimdi gelin teknolojinin bize kazandırdığı zamana dönüp bir daha bakalım.

O dokuz günün birini birine ayıracak olsanız bu kim olurdu? Öyle biri yoksa, ‘dostluğa yavaşça acele edin.’