Dünya Görsel-İşitsel Miras Günü ve Türkiye

UNESCO’nun 1980 yılında 21. Genel Konferans’ında kabul edilen ‘Hareketli Görüntülerin Korunması ve Muhafaza Edilmesine İlişkin Tavsiye Kararı’nın ardından her yıl 27 Ekim’de kutlanmaktadır. Dünya Görsel-İşitsel Miras Günü (WDAH: DGİKG), acil önlemler alınması gerektiğine dair genel farkındalığı artırmak ve görsel-işitsel belgelerin önemini vurgulamak için bir fırsat sunmaktadır.

Görsel-işitsel arşivler bize dünyanın dört bir yanından insanların yaşamları ve kültürleri hakkında öyküler anlatır. Topluluklarımızın dilsel, ekinsel ve toplumsal çeşitliliğini yansıttıkları için, bu arşivler ortak belleğimizi pekiştiren paha biçilmez bir kalıt ve değerli bir bilgi kaynağıdır.

Bu arşivler, hepimizin paylaştığı dünyayı anlamamıza ve bu dünyada gelişmemize yardımcı olmaktadır. Örnekse, Çin’den UNESCO’nun ‘Dünya Ortak Belleği’ne giren (433 M.Ö. tarihli) 65 bronz çandan oluşan set ile Avrupa'dan 2 bin yıl önce 12 tonlu bir müzik sisteminin varlığı kanıtlandı.

Bu tür mirası korumak ve halkın yanı sıra gelecek nesillerin de erişimine açık kalmasını sağlamak, tüm hafıza kurumları ve genel olarak kamuoyu için yaşamsal bir amaçtır. UNESCO Arşivleri, tam da bu amacı göz önünde bulundurarak ‘Ortak UNESCO Tarihimizi Dijitalleştirme’ projesini başlatmıştır.

Bu bağlamda bugün, UNESCO üye devletleri için, ‘Dijital Biçimde Olanlar Dahil Belgesel Kalıtın Korunması ve Erişilebilirliği Hakkında 2015 Tavsiye Kararı’nın uygulanmasına ilişkin performanslarını değerlendirmeleri için de bir fırsat teşkil etmektedir.2026 DÜNYA GÖRSEL-İŞİTSEL MİRAS GÜNÜBu yılki Dünya Günü’nün teması ‘Dünyaya Açılan Pencereniz’ olup, görsel-işitsel mirasın dünya çapında toplumları birbirine bağlamada ve birbirlerini anlamada oynadığı yaşamsal rolü vurgulamaktadır.2026 yılında, UNESCO Dünya Belleği Programı, görsel-işitsel biçim de dahil olmak üzere, tehlike altındaki belgesel kalıtla ilgili çeşitli projeler yaşama geçirdi. Örneğin, Japonya Eğitim, Ekin, Spor, Bilim ve Uygulayımbilim Bakanlığı’nın desteğiyle yürütülen “Belgesel Kalıtın Korunması ve Erişilebilirliği” projesini, Mogadişu Radyosu’nun elinde bulunan yaklaşık 45 bin analog kaset kaydının korunmasına ve dijitalleştirilmesine yönelik çabaları sayabiliriz.‘Risk Altındaki Belgesel Mirası Koruma Girişimi’, doğal afetler ve insan kaynaklı tehditler nedeniyle kalıcı olarak zarar görebilecek veya yok olabilecek belgesel mirası korumayı amaçlayan bir dizi projeden oluşmaktadır.

Zambiya’da, Ulusal Yayın Kurumu (ZNBC), Güney Afrika tarihinin önemli dönemlerini belgeleyen görsel-işitsel materyal koleksiyonlarına sahiptir. UNESCO, bu kayıtların hayatta kalmasını sağlamaya yardımcı olmaktadır. UNESCO GÖRSEL-İŞİTSEL BELLEĞİNE NELER GİRDİ?1992 yılında kurulan Dünya Belleği Programı, insanlığın belgesel mirasının korunmasını ve bu mirasa evrensel erişimin sağlanmasını teşvik etmeyi amaçlamaktadır.

Genellikle son derece kırılgan olan bu kalıt, bozulma ve afet risklerine maruz kalmaktadır. Uluslararası Kayıt Listesi’nin yanı sıra, UNESCO 100’den fazla ülkede dört bölgesel kayıt listesinin ve Ulusal “Dünya Belleği” Komitelerinin oluşturulmasını desteklemiştir.570 adet koleksiyondan oluşan bellekte kayıt, insanlığın ortak mirasına tanıklık eden kitaplar, el yazmaları, haritalar, fotoğraflar, ses veya video kayıtlarını içeren belgesel mevcuttur.

UNESCO’nun Dünya Belleği Kaydı son dönemde 74 yeni girişle zenginleşti. 72 ülke ve dört uluslararası kuruluştan gelen bu girişler, bilimsel devrim, kadınların tarihe katkısı ve çok taraflılığın önemli dönüm noktaları gibi konuları kapsamaktadır.

Koleksiyonlar, bağımsız bir uluslararası danışma komitesi tarafından adaylıkların değerlendirilmesinin ardından UNESCO Yürütme Kurulu’nun kararıyla kayda alınır. Yeni listeye eklenen koleksiyonlar arasında 14’ü bilimsel belgesel kalıta aittir.

Mısır tarafından sunulan “İthaf Al-Mahbüb”, miladımızın ilk binyılında Arap dünyasının astronomi, gezegen hareketleri, gök cisimleri ve astrolojik analiz alanlarına yaptığı katkıları belgelemektedir. Charles Darwin (Birleşik Krallık), Friedrich Nietzsche (Almanya), ilk kayıtlı röntgen fotoğraflarını içeren Wilhelm Conrad Roentgen (Almanya) ve hastalık araştırmalarının öncülerinden Carlos Chagas’ın (Brezilya) arşivleri de çizelgeye eklenmiştir.

UNESCO DÜNYA BELLEĞİ VE TÜRKİYE1997- 2025 yılları arasında Türkiye’den bu arşive giren 12 görsel-işitsel kalıt koleksiyonları (giriş tarihleriyle) şunlardır: Kandilli Gözlemevi ve deprem Araştırmaları Enstitüsü El yazmaları (2001) / Hitit Boğazköy Çivi yazısı tabletleri (2001) / Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi’ndeki İbn Sina Çalışmaları (2003) / Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki ve Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi’ndeki Evliya Çelebi Seyahatnameleri (2013) / Kültepe Eski Asur Ticaret Arşivi (2015) / Piri Reis Dünya Haritası (2017) / Dîvânu Lûgati’t-Türk (2017) / Katip Çelebi Koleksiyonu: Cihânnüma (2023) / Yıldız Sarayı Fotoğraf Koleksiyonu (2023) / Mevlana Koleksiyonu -Toplu Eserleri (2023) / Karatepe-Aslantaş Yazıtları (2025) / Camiu’t Tevarih Türkiye ve Özbekistan (2025).Camiu’t Tevarih, Mahmud Gazan'dan, Moğollar ve onların hanedanlığını, sonraları Âdem'den Reşîdüddîn Hemedanî’nin yaşadığı döneme kadar olan tüm tarihi kayıtları içeren bir kitaptır. Yahudi asıllı hekim, yazar, tarihçi ve İlhanlıların Farslı bir veziri olan Reşîdüddîn Fazlullah Hemedanî (1247 – 1318) tarafından Gazan Han'ın emri ile hazırlanan bu yapıt, kimilerince tarafsız ve modern anlamda ilk dünya tarihi eseri olarak kabul edilmektedir.

SONSÖZDünyanın görsel-işitsel kalıtı Dünya’da eşitlikçi ve barışçı bir düzen kurulması için önemli bir rol oynayabilir! Kültürel mirasımızı koruyalım, yararlanalım. Olanaklı olduğu ölçüde dijitalleştirip gelecek kuşaklara aktaralım.

Eğitimde bunlara yer verelim. Yer verirsek birbirini daha iyi anlayan bireyler geliştirebilir ve toplumlar oluşturabiliriz. Haydi el ele verelim. Unutmayın fazla kültür göz çıkarmaz!